શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 16

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ .
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ॥

અર્થ

મનની પ્રસન્નતા, સૌમ્ય સ્વભાવ, મૌન (મનનશીલતા), આત્મસંયમ અને ભાવોની પૂર્ણ શુદ્ધિ — આ મન સંબંધી તપ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

मनःप्रसादः – મનની પ્રસન્નતા, નિર્મળતા
सौम्यत्वम् – સૌમ્યતા, શાંત અને કોમળ સ્વભાવ
मौनम् – મૌન, મનનશીલતા, વાણી પર સંયમ
आत्मविनिग्रहः – મનનો સંયમ, આત્મનિગ્રહ
भावसंशुद्धिः – ભાવોની પૂર્ણ શુદ્ધિ
इति – એ રીતે
एतत् – આ
तपः – તપ
मानसम् – મન સંબંધી
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

मनःप्रसादः, सौम्यत्वं, मौनम्, आत्मविनिग्रहः, भावसंशुद्धिः इति एतत् मानसं तपः उच्यते ।

સમજૂતી

શરીર અને વાણી પછી ભગવાન સૌથી સૂક્ષ્મ અને સૌથી મહત્ત્વનું તપ કહે છે — મનનું તપ. શરીર અને વાણીનાં કર્મો મનમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી જ્યાં સુધી મન શુદ્ધ નથી, ત્યાં સુધી બાહ્ય તપ પણ અધૂરું છે. આ શ્લોકમાં માનસિક તપનાં પાંચ અંગો કહ્યાં છે.

પહેલું — ‘મનઃપ્રસાદઃ’ — મનની પ્રસન્નતા અને નિર્મળતા. આ કોઈ ક્ષણિક ઉત્સાહ નથી, પરંતુ સ્વચ્છ સરોવર જેવા શાંત, ચિંતામુક્ત અને સ્પષ્ટ મનની અવસ્થા છે. બીજા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે ‘પ્રસાદ’ (મનની પ્રસન્નતા) મળતાં સર્વ દુઃખોનો નાશ થાય છે (2.65). આ અવસ્થા ઈર્ષ્યા, દ્વેષ અને ચિંતા છોડવાથી આવે છે.

બીજું — ‘સૌમ્યત્વમ્’ — સૌમ્યતા. આચાર્ય શંકર તેને ‘સૌમનસ્ય’ કહે છે — સૌ પ્રત્યે સદ્ભાવ અને શુભચિંતન, ચહેરા પર પ્રસન્નતા અને વ્યવહારમાં કોમળતા. સૌમ્ય વ્યક્તિ પાસે બેસીને બીજાઓને શીતળતાનો અનુભવ થાય છે, જેમ ચંદ્ર (‘સોમ’)ની ચાંદનીમાં.

ત્રીજું — ‘મૌનમ્’ — મૌન. અહીં મૌનને માનસિક તપમાં રાખ્યું છે, વાણીના તપમાં નહીં. તેનું કારણ એ છે કે વાણીનું મૌન મનના મૌનનું પરિણામ છે. આચાર્ય શંકર તેને ‘મુનિભાવ’ એટલે મનનશીલતા કહે છે — મનનું સતત સત્ય પર ચિંતન કરવું અને વ્યર્થ વિચારોના કોલાહલથી મુક્ત થવું. બહારથી ચૂપ રહીને અંદરથી બોલતા રહેવું એ સાચું મૌન નથી.

ચોથું — ‘આત્મવિનિગ્રહઃ’ — મનનો સંયમ. મનને વિષયોમાં ભટકતું રોકીને પોતાના લક્ષ્ય પર સ્થિર રાખવું. છઠ્ઠા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે મન ચંચળ છે, પરંતુ અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી તેને વશમાં કરી શકાય છે (6.35).

પાંચમું — ‘ભાવસંશુદ્ધિઃ’ — ભાવોની પૂર્ણ શુદ્ધિ. વ્યવહારમાં છળ-કપટનો અભાવ, બીજાઓ પ્રત્યે નિર્મળ અને નિષ્કપટ ભાવના, અને હૃદયમાં કોઈ પ્રત્યે દુર્ભાવના ન હોવી. આ સૌથી ઊંડું તપ છે, કારણ કે ભાવો જ કર્મનાં બીજ છે.

આ રીતે શરીર, વાણી અને મન — ત્રણેનાં તપ મળીને જીવનને સંપૂર્ણ રીતે પવિત્ર બનાવે છે. આ ત્રિવિધ તપ કોઈ વિશેષ સ્થાન, સમય કે વેશની અપેક્ષા રાખતું નથી; તેને ઘર, કાર્યાલય, ક્યાંય પણ, દરેક ક્ષણે કરી શકાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં શરીર અને વાણીનાં તપ કહ્યાં; અહીં મનનું તપ કહીને ત્રિવિધ તપનું વર્ણન પૂરું થાય છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં કહ્યું છે કે આ જ તપ ભાવ પ્રમાણે સાત્ત્વિક, રાજસિક કે તામસિક બને છે.

જીવન-બોધ

સૌથી મોટું તપ મનને પ્રસન્ન, સૌમ્ય, શાંત, સંયમિત અને નિષ્કપટ બનાવવું છે. દરરોજ થોડી ક્ષણો મૌનમાં બેસીને પોતાના ભાવોને જુઓ અને તેને શુદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

મનઃપ્રસાદ: મનની સ્વચ્છ, શાંત પ્રસન્નતા
સૌમ્યત્વ: સૌ પ્રત્યે સદ્ભાવ, કોમળ અને શાંત સ્વભાવ
મૌન: મનનશીલતા; મનનું વ્યર્થ વિચારોથી મુક્ત થવું
ભાવસંશુદ્ધિ: ભાવોની પૂર્ણ શુદ્ધિ, નિષ્કપટતા