શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 15

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat .
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate ॥

અર્થ

જે વચન કોઈને ઉદ્વેગ (વ્યાકુળતા) ન પહોંચાડનારું, સત્ય, પ્રિય અને હિતકારી હોય, તથા સ્વાધ્યાય (શાસ્ત્રપાઠ અને નામજપ)નો અભ્યાસ — આ વાણી સંબંધી તપ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

अनुद्वेगकरम् – ઉદ્વેગ, વ્યાકુળતા ન કરનારું
वाक्यम् – વચન, વાણી
सत्यम् – સત્ય
प्रियहितम् – પ્રિય અને હિતકારી
च – અને
यत् – જે
स्वाध्यायाभ्यसनम् – સ્વાધ્યાયનો અભ્યાસ
च एव – અને પણ
वाङ्मयम् – વાણી સંબંધી
तपः – તપ
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

यत् वाक्यम् अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च, स्वाध्यायाभ्यसनं च एव — (तत्) वाङ्मयं तपः उच्यते ।

સમજૂતી

શરીર પછી ભગવાન વાણીના તપનું વર્ણન કરે છે. વાણી મનુષ્યની સૌથી શક્તિશાળી ક્ષમતા છે — એક શબ્દ કોઈનો દિવસ બનાવી શકે છે કે જીવનભરનો ઘા આપી શકે છે. તેથી વાણીનો સંયમ એક અત્યંત મહત્ત્વનું તપ છે. આ શ્લોકમાં વાણીની ચાર કસોટીઓ અને એક અભ્યાસ કહ્યો છે.

પહેલી કસોટી — ‘અનુદ્વેગકરમ્’ — એ વાણી કોઈના મનમાં ઉદ્વેગ, ભય, ક્રોધ કે વ્યાકુળતા ઉત્પન્ન ન કરે. બીજી — ‘સત્યમ્’ — તે સત્ય હોય; જેવું જોયું, સાંભળ્યું અને જાણ્યું છે, તેવું જ કહેવાય. ત્રીજી — ‘પ્રિયમ્’ — તે સાંભળવામાં મધુર અને પ્રિય હોય. ચોથી — ‘હિતમ્’ — તે સાંભળનાર માટે કલ્યાણકારી હોય.

આચાર્ય શંકર એક મહત્ત્વની વાત કહે છે — આ બધાં લક્ષણો એકસાથે હોવાં જોઈએ. જો કોઈ વચન સત્ય છે પણ કઠોર અને ઉદ્વેગકારી છે, તો તે વાણીનું તપ નથી. જો પ્રિય છે પણ અસત્ય છે, તો પણ તપ નથી. આ મનુસ્મૃતિના પ્રસિદ્ધ નિયમ સાથે મેળ ખાય છે: ‘સત્ય બોલો, પ્રિય બોલો; અપ્રિય સત્ય ન બોલો, અને પ્રિય અસત્ય પણ ન બોલો.’ તેનો અર્થ એ નથી કે કઠિન સત્ય ક્યારેય ન કહેવું; પરંતુ એ કે સત્યને પણ કરુણા, યોગ્ય સમય અને હિતની દૃષ્ટિએ કહેવું, જેમ એક સારો વૈદ્ય કડવી દવા પણ પ્રેમથી આપે છે.

અંતે અભ્યાસ — ‘સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ’ — સ્વાધ્યાયનો નિયમિત અભ્યાસ. તેનો અર્થ છે વેદ, ગીતા વગેરે શાસ્ત્રોનો પાઠ, ભગવાનના નામનો જપ, અને સ્તોત્રોનું ગાન. જ્યારે વાણી નિયમિત રીતે પવિત્ર શબ્દોનું ઉચ્ચારણ કરે છે, ત્યારે તે સ્વાભાવિક રીતે શુદ્ધ થવા લાગે છે. વ્યર્થ વાતો, નિંદા અને ગપસપથી બચાવીને વાણીને સત્કર્મોમાં લગાડવી એ જ તેનો સાર છે.

આજના યુગમાં, જ્યારે આપણે ફક્ત બોલતા જ નથી, પરંતુ લખીએ છીએ, સંદેશા મોકલીએ છીએ અને સોશિયલ મીડિયા પર ટિપ્પણી પણ કરીએ છીએ, આ શ્લોક વધુ પ્રાસંગિક બને છે. દરેક શબ્દ પહેલાં આ ચાર પ્રશ્નો — શું આ સત્ય છે? શું આ કોઈને દુભાવશે? શું આ પ્રિય છે? શું આ હિતકારી છે? — વાણીના તપની વ્યવહારુ કસોટી છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં શારીરિક તપ કહ્યું; અહીં વાણીનું તપ. આગલા શ્લોકમાં માનસિક તપનું વર્ણન છે, જે ત્રણેમાં સૌથી સૂક્ષ્મ છે.

જીવન-બોધ

બોલતાં કે લખતાં પહેલાં ચાર પ્રશ્નો પૂછો — શું આ સત્ય છે, શું આ કોઈને વ્યાકુળ તો નહીં કરે, શું આ પ્રિય છે, અને શું આ હિતકારી છે? એ જ વાણીનું સૌથી સરળ અને સૌથી મોટું તપ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વાઙ્મય તપ: વાણીનું તપ — સત્ય, પ્રિય, હિતકારી અને અનુદ્વેગકર વચન
અનુદ્વેગકર: જે કોઈના મનમાં વ્યાકુળતા કે ભય ઉત્પન્ન ન કરે
સ્વાધ્યાય: શાસ્ત્રપાઠ, નામજપ અને આત્મ-અધ્યયન