ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 12

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ .
īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān ॥

અર્થ

આશારૂપી સેંકડો ફાંસલાઓથી બંધાયેલા, કામ અને ક્રોધને પરાયણ તે લોકો વિષયભોગો માટે અન્યાયપૂર્વક ધનસંગ્રહ કરવાની ચેષ્ટા કરતા રહે છે.

શબ્દાર્થ

  • आशापाशशतैः – આશારૂપી સેંકડો ફાંસલાઓથી
  • बद्धाः – બંધાયેલા
  • कामक्रोधपरायणाः – કામ અને ક્રોધને પરાયણ (તેમાં જ લાગેલા)
  • ईहन्ते – ચેષ્ટા કરે છે
  • कामभोगार्थम् – વિષયભોગો માટે
  • अन्यायेन – અન્યાયથી, અનુચિત ઉપાયોથી
  • अर्थसञ्चयान् – ધનના સંગ્રહને

અન્વય

आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः (ते) कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે આસુરી વ્યક્તિ ભોગને જ સર્વસ્વ માને છે; હવે ભગવાન કહે છે કે એ ભોગ માટે તે શું કરે છે. ‘આશાપાશશતૈર્બદ્ધાઃ’ — તે આશાના સેંકડો ફાંસલાઓમાં બંધાયેલો રહે છે. આશા અહીં હકારાત્મક આશાવાદ નથી, પરંતુ ભવિષ્યના ભોગોની અગણિત લાલસાઓ છે — ‘આ મળી જાય, તે થઈ જાય’. દરેક આશા એક દોરડું છે, અને સેંકડો દોરડાં મળીને વ્યક્તિને પૂરેપૂરો જકડી લે છે.

‘કામક્રોધપરાયણાઃ’ — કામ અને ક્રોધ જ તેના આશ્રય અને લક્ષ્ય બની જાય છે. આ બંને જોડાયેલા છે: જ્યારે કામના પૂરી થાય છે ત્યારે વધુની ઇચ્છા થાય છે, અને જ્યારે તેમાં અડચણ આવે ત્યારે ક્રોધ જન્મે છે (2.62). આ રીતે આસુરી વ્યક્તિ આ બંને વચ્ચે ઝૂલતો રહે છે.

‘ઈહન્તે કામભોગાર્થમ્ અન્યાયેનાર્થસઞ્ચયાન્’ — ભોગો માટે તે અન્યાયપૂર્વક ધન જોડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ધન કમાવું પોતે ખરાબ નથી; ગીતા ગૃહસ્થ માટે ધર્મપૂર્વક અર્થોપાર્જનને સ્વીકારે છે. દોષ છે ‘અન્યાયેન’ — અન્યાયથી, એટલે છળ, ચોરી, શોષણ, ભ્રષ્ટાચાર કે બીજાનો હક મારીને — અને તે પણ ફક્ત પોતાના ભોગ માટે, ધર્મ કે બીજાઓની સેવા માટે નહીં.

આ શ્લોક બતાવે છે કે આર્થિક અન્યાયનું મૂળ મનુષ્યની અંદર છે — અનિયંત્રિત આશાઓ અને ભોગલાલસા. જ્યાં સુધી અંદર સંતોષ ન આવે, ત્યાં સુધી બાહ્ય નિયમો પણ આ અન્યાયને પૂરેપૂરો રોકી શકતા નથી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોની ભોગપરાયણતા કહી; અહીં કહ્યું કે તે માટે તેઓ અન્યાયથી ધન જોડે છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં તેમના મનમાં ચાલતા વિચારોનું જીવંત ચિત્રણ છે.

જીવન-બોધ

ધન કમાવું ખરાબ નથી, પરંતુ તેને અન્યાયથી કમાવું અને ફક્ત પોતાના ભોગમાં વાપરવું એ પતનનો માર્ગ છે. તમારી આશાઓની સંખ્યા ઓછી કરો; જેટલા ઓછા ફાંસલા, એટલી વધુ સ્વતંત્રતા.

મુખ્ય શબ્દો

આશાપાશ
આશારૂપી ફાંસલો, ભવિષ્યના ભોગોની લાલસા
કામક્રોધપરાયણ
કામ અને ક્રોધમાં જ ડૂબેલો
અન્યાયેન અર્થસંચય
અનુચિત ઉપાયોથી ધનનો સંગ્રહ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક