ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 14

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi .
īśvaro.ahamahaṃ bhogī siddho.ahaṃ balavānsukhī ॥

અર્થ

‘તે શત્રુ મારા દ્વારા મરાયો, અને બીજાઓને પણ હું મારી નાખીશ. હું જ ઈશ્વર (સ્વામી) છું, હું જ ભોગવનાર છું, હું સિદ્ધ છું, બળવાન છું અને સુખી છું.’

શબ્દાર્થ

  • असौ – તે
  • मया – મારા દ્વારા
  • हतः – મરાયો
  • शत्रुः – શત્રુ
  • हनिष्ये – મારીશ
  • च – અને
  • अपरान् – બીજાઓને
  • अपि – પણ
  • ईश्वरः – સ્વામી, ઈશ્વર
  • अहम् – હું
  • अहम् – હું
  • भोगी – ભોગવનાર
  • सिद्धः – સિદ્ધ, સફળ, સર્વસંપન્ન
  • अहम् – હું
  • बलवान् – બળવાન
  • सुखी – સુખી

અન્વય

(ते चिन्तयन्ति) — असौ शत्रुः मया हतः, अपरान् अपि च हनिष्ये; अहम् ईश्वरः, अहं भोगी, अहं सिद्धः, बलवान्, सुखी (अस्मि) ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી વ્યક્તિનો ધનલોભ દર્શાવ્યો; અહીં તેનો સત્તામદ અને દ્વેષ પ્રગટ થાય છે. ‘અસૌ મયા હતઃ શત્રુઃ’ — ‘તે શત્રુને મેં મારી નાખ્યો.’ ‘હનિષ્યે ચાપરાનપિ’ — ‘બીજાઓને પણ મારીશ.’ આસુરી વ્યક્તિ માટે જે પણ તેના માર્ગમાં આવે તે શત્રુ છે, અને શત્રુનો નાશ કરવો એ જ તેનો વિજય છે. તેની સફળતાનો માપદંડ બીજાઓની હાર છે.

પછી આવે છે અહંકારનો સૌથી ઊંચો સ્વર — ‘ઈશ્વરોઽહમ્’ — ‘હું જ ઈશ્વર છું.’ જેણે પાછલા શ્લોકોમાં ઈશ્વરને નકાર્યા હતા (16.8), તે હવે પોતાને જ ઈશ્વર માની બેસે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય છે — જ્યારે મનુષ્ય ઈશ્વરને હટાવી દે છે, ત્યારે તે ખાલી જગ્યા પોતાના અહંકારથી ભરી દે છે.

‘અહં ભોગી’ — ‘હું ભોક્તા છું’; ‘સિદ્ધોઽહમ્’ — ‘હું સિદ્ધ છું, મારી પાસે બધું છે, મારે કોઈની જરૂર નથી’; ‘બલવાન્ સુખી’ — ‘હું બળવાન અને સુખી છું.’ આ વાક્યમાં વારંવાર ‘અહમ્’નો ભાવ છે. આ અહંકારની પરાકાષ્ઠા છે.

પરંતુ આ આત્મપ્રશંસામાં એક ઊંડી વિડંબના છુપાયેલી છે. જે વ્યક્તિ ખરેખર સુખી છે, તેને વારંવાર પોતાને એ કહેવાની જરૂર પડતી નથી. અને જે પોતાને સર્વશક્તિમાન માને છે, તે પણ ઘડપણ, રોગ અને મૃત્યુ સામે અસહાય છે. મહાભારતમાં દુર્યોધનનું પાત્ર આ જ મનોવૃત્તિનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી વ્યક્તિના ધન સંબંધી વિચારો કહ્યા; અહીં તેના દ્વેષ, સત્તા અને અહંકારના વિચારો. આગલા શ્લોકમાં તેના કુળ, ધન અને દેખાડાના ધર્મના અભિમાનનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મનુષ્ય પોતાનાથી મોટા કોઈ સત્યને માનતો નથી, ત્યારે તેનો અહંકાર જ તેનો ઈશ્વર બની જાય છે. પોતાની શક્તિ અને સફળતાને નમ્રતાથી ધારણ કરો, કારણ કે આ બધું અસ્થાયી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઈશ્વરોઽહમ્
‘હું જ સ્વામી છું’ — અહંકારની પરાકાષ્ઠા
સિદ્ધ
અહીં અહંકારભર્યો ભાવ — ‘હું પૂર્ણ અને સર્વસંપન્ન છું’

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક