શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 13

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham .
idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam ॥

અર્થ

(તેઓ વિચારે છે —) ‘આજે મેં આ મેળવ્યું, હવે આ મનોરથ પૂરો કરીશ; આ ધન મારી પાસે છે, અને આ (બીજું) ધન પણ ફરી મારું થઈ જશે.’

શબ્દાર્થ

इदम् – આ
अद्य – આજે
मया – મારા દ્વારા
लब्धम् – મેળવાયું
इमम् – આ
प्राप्स्ये – પ્રાપ્ત કરીશ
मनोरथम् – મનોરથ, ઇચ્છાને
इदम् – આ
अस्ति – છે
इदम् अपि – આ પણ
मे – મારું
भविष्यति – થઈ જશે
पुनः – ફરી, આગળ
धनम् – ધન

અન્વય

(ते चिन्तयन्ति) — इदम् अद्य मया लब्धम्, इमं मनोरथं प्राप्स्ये; इदम् (धनं मे) अस्ति, इदम् अपि धनं पुनः मे भविष्यति ।

સમજૂતી

આ શ્લોકથી ભગવાન આસુરી વ્યક્તિના મનની અંદર ડોકિયું કરવા લાગે છે. આગલા ત્રણ શ્લોકો જાણે તેની આત્મકથા છે — તેના પોતાના શબ્દોમાં તેના વિચારો. આ ગીતાની અદ્ભુત મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિ છે.

‘ઇદમદ્ય મયા લબ્ધમ્’ — ‘આજે મેં આ મેળવ્યું.’ ધ્યાન આપો — ‘મયા’, ‘મારા દ્વારા’. તેની દરેક સિદ્ધિમાં ફક્ત ‘હું’ છે; ન ભગવાનની કૃપા, ન બીજાઓનો સહયોગ, ન ભાગ્યનો યોગ. ‘ઇમં પ્રાપ્સ્યે મનોરથમ્’ — ‘હવે આ મનોરથ પૂરો કરીશ.’ એક ઇચ્છા પૂરી થતાં જ બીજી તૈયાર છે.

‘ઇદમસ્તીદમપિ મે ભવિષ્યતિ પુનર્ધનમ્’ — ‘આ મારી પાસે છે, અને આ પણ મારું થશે.’ અહીં ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય — ત્રણે કાળ લોભથી ભરેલા છે. જે મળ્યું તેનો ગર્વ, જે છે તેના પર મમતા, અને જે નથી તેની લાલસા. તેનું મન ક્યારેય વર્તમાનમાં સંતુષ્ટ થઈને વિશ્રામ કરતું નથી.

આ વિચારશૈલી ફક્ત ‘અસુરો’ની નથી, પરંતુ દરેક એવા મનની છે જેના પર લોભ હાવી થઈ જાય છે. આપણે બધા ક્યારેક ને ક્યારેક આવું જ વિચારીએ છીએ. આ શ્લોક વાંચીને પોતાના મનને પૂછો — શું મારી સફળતાની કહાણીમાં પણ ફક્ત ‘હું’ જ છે? શું હું જે મારી પાસે છે તેના માટે કૃતજ્ઞ છું, કે ફક્ત આગલી વસ્તુ તરફ દોડી રહ્યો છું?

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકો દ્વારા અન્યાયથી ધન જોડવાનું વર્ણન થયું; અહીંથી તેમના મનના વિચારો તેમના પોતાના શબ્દોમાં કહેવાય છે. આગલા શ્લોકમાં તેમના અહંકાર અને શત્રુ-નાશના વિચારો છે.

જીવન-બોધ

જે મળ્યું છે તેના માટે કૃતજ્ઞ રહેવું અને પોતાની સફળતામાં બીજાઓ તથા ભગવાનનો ફાળો સ્વીકારવો એ લોભનો શ્રેષ્ઠ ઉપચાર છે. દરેક સિદ્ધિને આગલી લાલસાની સીડી ન બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

મનોરથ: મનની ઇચ્છા, અભિલાષા
મયા લબ્ધમ્: ‘મેં મેળવ્યું’ — કર્તાપણાનો અહંકાર