ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 15

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āḍhyo.abhijanavānasmi ko.anyo.asti sadṛśo mayā .
yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ ॥

અર્થ

‘હું ધનવાન છું, મોટા કુળનો છું; મારા જેવો બીજો કોણ છે? હું યજ્ઞ કરીશ, દાન આપીશ અને આનંદ માણીશ’ — આ રીતે તેઓ અજ્ઞાનથી મોહિત રહે છે.

શબ્દાર્થ

  • आढ्यः – ધનવાન
  • अभिजनवान् – ઉચ્ચ કુળવાળો, મોટા પરિવારવાળો
  • अस्मि – છું
  • कः – કોણ
  • अन्यः – બીજો
  • अस्ति – છે
  • सदृशः – સમાન
  • मया – મારા
  • यक्ष्ये – યજ્ઞ કરીશ
  • दास्यामि – દાન આપીશ
  • मोदिष्ये – આનંદ માણીશ
  • इति – આ રીતે
  • अज्ञानविमोहिताः – અજ્ઞાનથી પૂરેપૂરા મોહિત

અન્વય

(ते चिन्तयन्ति) — आढ्यः अभिजनवान् अस्मि, मया सदृशः अन्यः कः अस्ति? यक्ष्ये, दास्यामि, मोदिष्ये — इति अज्ञानविमोहिताः (ते भवन्ति) ।

સમજૂતી

આસુરી વ્યક્તિના આત્મસંવાદનો આ ત્રીજો અને અંતિમ ભાગ છે. ‘આઢ્યોઽભિજનવાનસ્મિ’ — ‘હું ધનવાન છું, ઉચ્ચ કુળનો છું.’ અહીં ધન અને જન્મનું અભિમાન છે. ‘અભિજન’નો અર્થ કુલીનતાની સાથે મોટો પરિવાર અને અનુયાયીઓનો સમૂહ પણ છે. ‘કોઽન્યોઽસ્તિ સદૃશો મયા’ — ‘મારા જેવો બીજો કોણ છે?’ આ તુલના અને શ્રેષ્ઠતાની ભાવનાની ચરમ સીમા છે.

સૌથી સૂક્ષ્મ વાત આગલા શબ્દોમાં છે — ‘યક્ષ્યે દાસ્યામિ’ — ‘હું યજ્ઞ કરીશ, દાન આપીશ.’ આશ્ચર્ય થાય છે કે આસુરી વ્યક્તિ પણ યજ્ઞ અને દાનની વાત કરે છે! પરંતુ તેનો ઉદ્દેશ્ય ધર્મ નથી, પ્રતિષ્ઠા છે — ‘હું એટલો મોટો યજ્ઞ કરીશ કે સૌ જોતા રહી જાય, એટલું દાન આપીશ કે મારું નામ થાય.’ તેનો ધર્મ પણ અહંકારની સેવામાં લાગેલો હોય છે. આગલા શ્લોક 17માં આ જ ‘નામયજ્ઞ’ની વાત વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.

‘મોદિષ્યે’ — ‘હું આનંદ માણીશ.’ યજ્ઞ અને દાનનો ઉદ્દેશ્ય પણ અંતે પોતાનો આનંદ અને યશ જ છે.

‘ઇત્યજ્ઞાનવિમોહિતાઃ’ — ભગવાન આ આખા આત્મસંવાદ (શ્લોક 13–15)નો નિષ્કર્ષ એક શબ્દમાં આપે છે: આ બધા ‘અજ્ઞાનથી મોહિત’ છે. ધન, કુળ, શક્તિ અને દેખાડાના ધર્મ — આ બધા વચ્ચે તેઓ ભૂલી જાય છે કે આ બધું નાશવંત છે, અને જે અહંકાર તેને પકડી રાખે છે, તે જ તેમના દુઃખનું મૂળ છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં આસુરી વ્યક્તિના ધન અને સત્તા સંબંધી વિચારો કહ્યા; આ શ્લોક તેના કુળ અને દેખાડાના ધર્મના અભિમાનને કહીને આત્મસંવાદ પૂરો કરે છે. આગલા શ્લોકમાં આ મોહનું પરિણામ — નરકમાં પતન — કહ્યું છે.

જીવન-બોધ

ધર્મ અને દાન પણ જો પ્રતિષ્ઠા માટે થાય, તો અહંકાર જ વધારે છે. સારાં કર્મો ચુપચાપ, દેખાડા વિના અને તુલના વિના કરો — એ જ તેની સાચી પવિત્રતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

આઢ્ય
ધનવાન
અભિજનવાન
ઉચ્ચ કુળ અને મોટા પરિવાર-સમૂહવાળો
અજ્ઞાનવિમોહિત
અજ્ઞાનથી પૂરેપૂરો ભ્રમિત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક