ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 12

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate.akhilam .
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ॥

અર્થ

જે તેજ સૂર્યમાં રહીને આખા જગતને પ્રકાશિત કરે છે, જે તેજ ચંદ્રમાં છે અને જે અગ્નિમાં છે, તે તેજને તું મારું જ જાણ.

શબ્દાર્થ

  • यत् – જે
  • आदित्यगतम् – સૂર્યમાં રહેલું
  • तेजः – તેજ, પ્રકાશ
  • जगत् – જગતને
  • भासयते – પ્રકાશિત કરે છે
  • अखिलम् – સમગ્ર
  • यत् – જે
  • चन्द्रमसि – ચંદ્રમાં
  • यत् च – અને જે
  • अग्नौ – અગ્નિમાં
  • तत् – તે
  • तेजः – તેજને
  • विद्धि – જાણ
  • मामकम् – મારું

અન્વય

यत् आदित्यगतम् तेजः अखिलम् जगत् भासयते, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ (तेजः), तत् तेजः मामकम् विद्धि ।

સમજૂતી

આગળના શ્લોકમાં કહ્યું કે અશુદ્ધ ચિત્તવાળા આત્માને જોઈ શકતા નથી. ત્યારે સવાલ થાય કે સામાન્ય માણસ પરમાત્માને ક્યાં અને કેવી રીતે ઓળખે? ભગવાન કૃપાપૂર્વક સૌથી પ્રત્યક્ષ વસ્તુઓથી શરૂઆત કરે છે. સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ — પ્રકાશના આ ત્રણ સ્રોત સૌના અનુભવમાં છે. ભગવાન કહે છે, એમાં જે ચમક છે તે ખરેખર મારી છે.

આ શ્લોકનો ભાવ છઠ્ઠા શ્લોક સાથે જોડાય છે, જ્યાં કહ્યું હતું કે ભગવાનના પરમ ધામને સૂર્ય, ચંદ્ર કે અગ્નિ પ્રકાશિત કરતા નથી. હવે કારણ સ્પષ્ટ થાય છે — કારણ કે તેઓ પોતે તેના જ પ્રકાશથી પ્રકાશિત છે. કઠ ઉપનિષદનું પ્રસિદ્ધ વચન છે કે ત્યાં સૂર્ય ચમકતો નથી, ન ચંદ્ર, ન તારા; તેના ચમકવાથી જ બધું ચમકે છે, તેની જ આભાથી આ સર્વ પ્રકાશિત છે.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે આ તેજ ચૈતન્યજ્યોતિ છે, અને સૂર્ય વગેરેમાં તેની વિશેષ અભિવ્યક્તિ એટલા માટે દેખાય છે કે ત્યાં સત્ત્વની અધિકતા છે — જેમ એક જ મુખ સ્વચ્છ અરીસામાં વધુ સ્પષ્ટ દેખાય. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનની સંકલ્પશક્તિ માને છે; સૂર્ય વગેરે પોતાનો પ્રકાશ ભગવાનની આરાધનાના ફળરૂપે તેમની પાસેથી જ મેળવે છે.

આ દૃષ્ટિએ સંસારના દરેક પ્રકાશમાં ભગવાનનું સ્મરણ થઈ શકે છે. સૂર્યોદય, દીવાની જ્યોત કે ચાંદની — બધું એ એક જ જ્યોતિ તરફ સંકેત કરે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૨થી ૧૫ સુધી ભગવાન બતાવે છે કે તેઓ જગતમાં વ્યાપીને બધાને કેવી રીતે પ્રકાશિત, ધારણ અને પોષિત કરે છે. આ શ્લોક શ્લોક ૬માં કહેલા પરમ ધામના પ્રકાશની સમજૂતી પણ છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન પૃથ્વી અને ચંદ્રરૂપે પોતાની પોષક શક્તિનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

જ્યાં પણ પ્રકાશ, પ્રતિભા કે શક્તિ દેખાય, તેને ઈશ્વરનો અંશ માનીને આદર કરીએ. તેનાથી અહંકાર ઘટે છે અને રોજિંદા સાદા અનુભવો પણ ઈશ્વરસ્મરણનું સાધન બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

તેજ
પ્રકાશ, દીપ્તિ અને પ્રભાવ
આદિત્ય
સૂર્ય
મામકમ્
મારું, ભગવાનનું પોતાનું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક