શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 13

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā .
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ॥

અર્થ

હું જ પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને મારી શક્તિથી સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું, અને રસમય ચંદ્ર બનીને સર્વ વનસ્પતિઓનું પોષણ કરું છું.

શબ્દાર્થ

गाम् – પૃથ્વીમાં
आविश्य – પ્રવેશીને
च – અને
भूतानि – સર્વ પ્રાણીઓને
धारयामि – ધારણ કરું છું
अहम् – હું
ओजसा – મારી શક્તિથી
पुष्णामि – પોષું છું
च – અને
ओषधीः – ઔષધિઓ, વનસ્પતિઓને
सर्वाः – સમસ્ત
सोमः – ચંદ્ર
भूत्वा – બનીને
रसात्मकः – રસસ્વરૂપ

અન્વય

अहम् च गाम् आविश्य ओजसा भूतानि धारयामि, रसात्मकः सोमः भूत्वा च सर्वाः ओषधीः पुष्णामि ।

સમજૂતી

પ્રકાશ પછી ભગવાન હવે ધારણ અને પોષણની વાત કરે છે. પૃથ્વી પોતે જડ છે, છતાં તે અસંખ્ય પ્રાણીઓને સ્થિરતાથી ધારણ કરે છે. ભગવાન કહે છે કે આ ધારણશક્તિ મારી છે; હું પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને મારા ઓજથી સૌને સંભાળું છું. શંકરાચાર્ય કહે છે કે આ ઈશ્વરીય બળને કારણે જ ભારે પૃથ્વી ન ડૂબે છે, ન વિખરાય છે.

બીજી પંક્તિમાં ચંદ્રનો ઉલ્લેખ છે. ભારતીય પરંપરામાં સોમને રસનો અધિષ્ઠાતા માનવામાં આવે છે — વનસ્પતિઓમાં જે રસ, સ્વાદ અને ઔષધીય ગુણ આવે છે, તે સોમની કૃપાથી આવે છે. ભગવાન કહે છે કે રસાત્મક સોમ બનીને હું જ સર્વ ઔષધિઓને પુષ્ટ કરું છું. અનાજ, ફળ અને જડીબુટ્ટીઓ, જેનાથી જીવન ચાલે છે, તેમનું પોષણ પણ એ એક જ સ્રોતમાંથી છે.

રામાનુજાચાર્ય મુજબ પૃથ્વી, ચંદ્ર વગેરે ભગવાનનું શરીર છે અને તેઓ તેમાં અંતર્યામી રૂપે રહીને તેમનાં કાર્યો કરાવે છે. આમ જગતનું દરેક પાલનકાર્ય ભગવાનનું જ કાર્ય છે. આ શ્લોકોનો ક્રમ પણ સુંદર છે — પહેલાં પ્રકાશ, પછી આધાર, પછી અન્ન અને ઔષધિનું પોષણ, અને આગળના શ્લોકમાં એ અન્નનું પાચન.

આ શિક્ષણ આપણને પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ બનાવે છે. ધરતી અને અન્નને માત્ર સંસાધન નહીં પણ ભગવાનની હાજરી રૂપે જોવાથી જીવનમાં નમ્રતા અને સંયમ આવે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૨માં ભગવાને સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના તેજને પોતાનું કહ્યું. અહીં તેઓ પૃથ્વીની ધારણશક્તિ અને ચંદ્રની પોષણશક્તિને પોતાની કહે છે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ પ્રાણીઓના શરીરમાં વૈશ્વાનર અગ્નિ બનીને અન્ન પચાવવાની વાત કરશે.

જીવન-બોધ

જે અન્ન અને ધરતી પર આપણું જીવન ટકે છે તે ઈશ્વરની કૃપા છે. ભોજન વખતે કૃતજ્ઞતા, અન્નનો આદર અને પ્રકૃતિની રક્ષા — આ બધું આ જ ભાવથી સ્વાભાવિક રીતે આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઓજ: ધારણ કરનારી દિવ્ય શક્તિ
સોમ: ચંદ્ર, રસનો અધિષ્ઠાતા
ઔષધિ: અનાજ, વનસ્પતિઓ અને જડીબુટ્ટીઓ