શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 14

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ .
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham ॥

અર્થ

હું જ વૈશ્વાનર અગ્નિ બનીને પ્રાણીઓના શરીરમાં રહું છું અને પ્રાણ તથા અપાન સાથે મળીને ચાર પ્રકારના અન્નને પચાવું છું.

શબ્દાર્થ

अहम् – હું
वैश्वानरः – જઠરાગ્નિ, સર્વ પ્રાણીઓમાં રહેલો પાચક અગ્નિ
भूत्वा – બનીને
प्राणिनाम् – પ્રાણીઓના
देहम् – શરીરમાં
आश्रितः – રહીને
प्राणापानसमायुक्तः – પ્રાણ અને અપાન વાયુથી યુક્ત
पचामि – પચાવું છું
अन्नम् – અન્નને
चतुर्विधम् – ચાર પ્રકારના

અન્વય

अहम् वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनाम् देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः चतुर्विधम् अन्नम् पचामि ।

સમજૂતી

ભગવાને કહ્યું કે તેઓ પૃથ્વીમાં રહીને પ્રાણીઓને ધારણ કરે છે અને ચંદ્ર બનીને અન્નને પોષે છે. હવે તેઓ એ અન્નના અંતિમ રૂપાંતરની વાત કરે છે — શરીરની અંદર તેનું પાચન. વૈશ્વાનર એ અગ્નિ છે જે સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન રીતે રહે છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ કહે છે કે આ વૈશ્વાનર અગ્નિ પુરુષની અંદર છે, જેનાથી ખાધેલું અન્ન પચે છે; કાન બંધ કરતાં જે અંદરનો અવાજ સંભળાય છે તે તેનો જ છે.

પ્રાણ અને અપાન બે મુખ્ય વાયુ છે — પ્રાણ ઉપર તરફ અને અપાન નીચે તરફ ગતિ કરે છે. આ બંનેના સહયોગથી જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત રહે છે. પરંપરામાં ચાર પ્રકારનું અન્ન આ રીતે ગણાય છે: ભક્ષ્ય (ચાવીને ખવાતું), ભોજ્ય (ગળી જવાતું), લેહ્ય (ચાટીને લેવાતું) અને ચોષ્ય (ચૂસીને લેવાતું).

શંકરાચાર્ય અહીં સુંદર વાત કહે છે — ભોક્તા વૈશ્વાનર અગ્નિ છે અને ભોજ્ય અન્ન સોમ છે; બંને ભગવાન જ છે, તેથી જે આ રીતે જુએ છે તેને અન્નનો દોષ લાગતો નથી. રામાનુજાચાર્ય તેને પણ અંતર્યામી પરમાત્માની લીલા માને છે, જે દરેક શરીરમાં જીવનક્રિયા ચલાવે છે.

આ જ ભાવથી ભોજન પહેલાં ‘બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિઃ’ (ગીતા ૪.૨૪) બોલવાની પરંપરા બની. ત્યારે ભોજન માત્ર શારીરિક ક્રિયા નહીં, અંદર રહેલા ભગવાનને અર્પિત યજ્ઞ બની જાય છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૨-૧૩માં ભગવાને પ્રકાશ, ધારણ અને પોષણને પોતાનું કહ્યું હતું. અહીં તેઓ જીવોની અંદર પાચક અગ્નિ રૂપે પોતાની હાજરી બતાવે છે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ વધુ અંદર જઈને કહે છે કે તેઓ સૌના હૃદયમાં સ્થિત છે.

જીવન-બોધ

ભોજનને ભગવાનને અર્પિત યજ્ઞ માનીને સંયમ અને કૃતજ્ઞતાથી ગ્રહણ કરીએ. શરીરની અંદર ચાલતી દરેક જીવનક્રિયામાં ઈશ્વરની હાજરીનો ભાવ શરીર પ્રત્યે આદર અને આરોગ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ જગાડે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વૈશ્વાનર: સર્વ પ્રાણીઓમાં રહેલો જઠરાગ્નિ
પ્રાણ-અપાન: ઊર્ધ્વગામી અને અધોગામી જીવનવાયુ
ચતુર્વિધ અન્ન: ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય અને ચોષ્ય — ચાર પ્રકારનું ભોજન