ગુજરાતમાં પુષ્ટિમાર્ગ

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનો પુષ્ટિમાર્ગ ગુજરાતના વૈષ્ણવ પરિવારોનું જીવન છે – હવેલીઓમાં ઠાકોરજીનાં આઠ દર્શનની સેવા, સામગ્રી અને અષ્ટછાપ કીર્તન.

પુષ્ટિમાર્ગ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી (૧૪૭૯–૧૫૩૧)એ પ્રવર્તાવેલો ભક્તિમાર્ગ છે. "પુષ્ટિ" એટલે ભગવાનનો અનુગ્રહ; આ માર્ગમાં ભક્ત પોતાના પ્રયત્ન પર નહીં, પણ પ્રભુની કૃપા પર ભરોસો રાખીને, શ્રીકૃષ્ણને જ સર્વસ્વ માનીને પ્રેમથી તેમની સેવા કરે છે. તેનો મૂળ મંત્ર "શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ" છે. વલ્લભાચાર્યજીએ આખા ભારતની યાત્રાઓ કરી અને અનેક સ્થળે ભાગવતનું પ્રવચન કર્યું; આ સ્થળો "બેઠકજી" તરીકે પૂજાય છે, અને તેમાંની કેટલીય ગુજરાતમાં આવેલી છે.

તેમના પુત્ર શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી, જેમને હેતથી ગુસાંઈજી કહેવામાં આવે છે, તેમણે સેવાપદ્ધતિને શૃંગાર, રાગ અને ભોગનું અદ્ભુત સૌંદર્ય આપ્યું. પરંપરા મુજબ ગુસાંઈજી અનેક વાર ગુજરાત પધાર્યા અને ઘણા ગુજરાતી પરિવારો તેમના શિષ્ય બન્યા. આજે પુષ્ટિમાર્ગના પ્રધાન સ્વરૂપ શ્રીનાથજી નાથદ્વારા (રાજસ્થાન)માં બિરાજે છે, અને ગુજરાતના વૈષ્ણવો માટે નાથદ્વારાની યાત્રા જીવનનું મોટું સૌભાગ્ય છે.

ગુજરાતના લગભગ દરેક શહેરમાં પુષ્ટિમાર્ગીય હવેલીઓ છે. તેને મંદિર નહીં પણ હવેલી કહેવાય છે, કારણ કે અહીં ઠાકોરજીને ઘરના લાડકા બાળકની જેમ સાચવવામાં આવે છે. આખા દિવસની સેવા આઠ દર્શનમાં વહેંચાયેલી છે: મંગળા (પરોઢે જગાડવા), શૃંગાર (વસ્ત્ર-આભૂષણ ધરાવવાં), ગ્વાલ (ગાયો ચરાવવા જવાનો ભાવ), રાજભોગ (બપોરનો મુખ્ય ભોગ), ઉત્થાપન (વિશ્રામ પછી જગાડવા), ભોગ (સાંજ પહેલાંનો ભોગ), સંધ્યા-આરતી અને શયન. ઋતુ અને ઉત્સવ પ્રમાણે ઠાકોરજીનાં વસ્ત્ર, શૃંગાર અને સામગ્રી, એટલે કે ભોગમાં ધરાવાતી વાનગીઓ, બદલાતાં રહે છે.

દરેક દર્શન સાથે કીર્તન થાય છે, જેમાં મોટે ભાગે અષ્ટછાપ કવિઓ – સૂરદાસ, કુંભનદાસ, પરમાનંદદાસ, કૃષ્ણદાસ, નંદદાસ, ચતુર્ભુજદાસ, છીતસ્વામી અને ગોવિંદસ્વામી – નાં પદો ગવાય છે. ઘણા ગુજરાતી વૈષ્ણવ પરિવારો ઘરમાં પણ ઠાકોરજીની સેવા કરે છે, અને હિંડોળા, અન્નકૂટ અને જન્માષ્ટમી જેવા ઉત્સવો આખા પરિવારને ભક્તિના એક તાંતણે બાંધી દે છે.

District

ગુજરાત (સમગ્ર રાજ્ય)