ઝૂલન યાત્રા (હિંડોળા ઉત્સવ)

શ્રાવણની હરિયાળીમાં શ્રીરાધા-કૃષ્ણને શણગારેલા હિંડોળે ઝુલાવવાનો મધુર ઉત્સવ, જે વૃંદાવન અને ગુજરાતની પુષ્ટિમાર્ગીય હવેલીઓમાં વિશેષ રીતે ઊજવાય છે.

ઝૂલન યાત્રા વર્ષાઋતુનો એક કોમળ અને આનંદભર્યો ઉત્સવ છે. વ્રજની પરંપરામાં વર્ણન આવે છે કે શ્રાવણ માસમાં જ્યારે યમુનાકિનારો લીલોછમ થઈ જતો, વાદળો ઘેરાઈ આવતાં અને મોર ટહુકા કરતા, ત્યારે ગોપીઓ કદંબનાં વૃક્ષો પર ફૂલોથી શણગારેલા હિંડોળા બાંધીને શ્રીરાધા અને શ્રીકૃષ્ણને ઝુલાવતી. આ મધુર લીલાની સ્મૃતિમાં મંદિરોમાં ભગવાનના યુગલ સ્વરૂપને સુંદર હિંડોળે બિરાજમાન કરીને ઝુલાવવામાં આવે છે. પોતાના હાથે ઠાકોરજીનો હિંડોળો ઝુલાવવો એ ભક્તો માટે મોટું સૌભાગ્ય ગણાય છે.

આ ઉત્સવ શ્રાવણ માસમાં ઊજવાય છે, જે અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં સામાન્ય રીતે જુલાઈ-ઑગસ્ટમાં આવે છે. ઘણાં મંદિરોમાં, ખાસ કરીને ગૌડીય અને ઇસ્કોન પરંપરામાં, ઝૂલન યાત્રા શ્રાવણ સુદના કેટલાક દિવસો સુધી ચાલે છે અને શ્રાવણી પૂનમ, એટલે કે રક્ષાબંધનના દિવસે પૂર્ણ થાય છે. વૃંદાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં હરિયાળી તીજ (શ્રાવણ સુદ ત્રીજ)ના દિવસે ઠાકોરજીના સોના-ચાંદીના ભવ્ય હિંડોળાનાં દર્શન ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે.

હિંડોળાને ફૂલો, પાંદડાં, રંગબેરંગી વસ્ત્રો, મોતી અને દીવાઓથી શણગારવામાં આવે છે. ભક્તો વારાફરતી રેશમી દોરી ખેંચીને ભગવાનને ઝુલાવે છે અને સાથે મલ્હાર તથા હિંડોળાનાં પદ ગવાય છે. આ દિવસોમાં વૃંદાવન, મથુરા, બરસાના અને નંદગામનાં મંદિરોમાં ખાસ ભીડ રહે છે.

ગુજરાત અને રાજસ્થાનની પુષ્ટિમાર્ગીય હવેલીઓમાં આ ઉત્સવ "હિંડોળા" તરીકે ઓળખાય છે અને લગભગ એક મહિના સુધી ચાલે છે. દરરોજ ઠાકોરજી માટે જુદો જુદો હિંડોળો સજાવાય છે; ક્યારેક ફૂલોનો, ક્યારેક ફળો કે સૂકા મેવાનો, તો ક્યારેક કાચ કે ચાંદીનો. વૈષ્ણવો ભાવપૂર્વક હિંડોળાનાં કીર્તન ગાય છે અને દર્શનનો લહાવો લે છે.

Tithi

શ્રાવણ માસ, ખાસ કરીને શ્રાવણ સુદથી શ્રાવણી પૂનમ સુધી

Month

July–August

Places

Vrindavan, Mathura, Barsana, Nandgaon, Nathdwara, Pushtimarg havelis of Gujarat