ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ

દિવાળીના બીજા દિવસે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકીને વ્રજવાસીઓની રક્ષા કરી હતી તે લીલાની સ્મૃતિ; ઠાકોરજીને અન્નનો પર્વત ધરાવાય છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત અનુસાર વ્રજના ગોવાળો દર વર્ષે વરસાદના દેવ ઇન્દ્ર માટે મોટો યજ્ઞ કરતા. બાળ શ્રીકૃષ્ણે નંદબાબાને સમજાવ્યું કે આપણી ગાયોને ઘાસ, પાણી અને આશરો આપનાર તો ગોવર્ધન પર્વત છે, માટે આપણે ગોવર્ધન, ગાયો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી જોઈએ. વ્રજવાસીઓએ એમ જ કર્યું. આથી ઇન્દ્રનો અહંકાર ઘવાયો અને તેણે વ્રજ પર પ્રલય જેવો મુશળધાર વરસાદ વરસાવ્યો. ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વતને પોતાના ડાબા હાથની ટચલી આંગળી પર છત્રીની જેમ ઊંચકી લીધો અને સાત દિવસ સુધી બધા વ્રજવાસીઓ અને પશુઓને તેની નીચે સુરક્ષિત રાખ્યાં. અંતે ઇન્દ્રે પોતાની ભૂલ સ્વીકારીને ભગવાનની ક્ષમા માગી. આ લીલા શીખવે છે કે ભગવાન શરણે આવેલા ભક્તોની હંમેશાં રક્ષા કરે છે અને અહંકારનો અંત નિશ્ચિત છે.

ગોવર્ધન પૂજા કારતક સુદ એકમે, એટલે કે દિવાળીના બીજા દિવસે, ઊજવાય છે; અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં તે ઑક્ટોબર કે નવેમ્બરમાં આવે છે. ગુજરાતમાં આ જ દિવસે વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ, "બેસતું વરસ", પણ ઊજવાય છે અને લોકો એકબીજાને "સાલ મુબારક" કહીને શુભેચ્છા પાઠવે છે.

આ દિવસે ઘરના આંગણામાં છાણમાંથી ગોવર્ધન પર્વતની આકૃતિ બનાવીને તેની પૂજા અને પ્રદક્ષિણા કરાય છે અને ગાયોને શણગારીને તેમનું પૂજન થાય છે. મંદિરોમાં "અન્નકૂટ" ભરાય છે, એટલે કે ઠાકોરજી સમક્ષ જાતજાતનાં પકવાન, મીઠાઈઓ અને શાકનો પર્વત જેવો ઢગલો ધરાવાય છે, જે પછી પ્રસાદ રૂપે વહેંચાય છે.

મથુરા પાસે ગોવર્ધન અને જતીપુરામાં અસંખ્ય ભક્તો ગિરિરાજજીની આશરે એકવીસ કિલોમીટરની પરિક્રમા કરે છે. નાથદ્વારામાં શ્રીનાથજીનો અન્નકૂટ વિશેષ પ્રસિદ્ધ છે, અને દ્વારકા, ડાકોર તથા ગુજરાતની પુષ્ટિમાર્ગીય હવેલીઓમાં પણ ભવ્ય અન્નકૂટનાં દર્શન થાય છે.

Tithi

કારતક સુદ એકમ (દિવાળીનો બીજો દિવસ, બેસતું વરસ)

Month

October–November

Places

Govardhan, Jatipura, Mathura, Nathdwara, Dwarka, Dakor

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10