મીરાંબાઈ અને દ્વારકા

ગિરધર ગોપાળની દીવાની મીરાંબાઈએ પરંપરા મુજબ પોતાનાં છેલ્લાં વર્ષો દ્વારકામાં વિતાવ્યાં અને રણછોડરાયની મૂર્તિમાં સમાઈ ગયાં.

મીરાંબાઈ સોળમી સદીનાં મહાન કૃષ્ણભક્ત સંત-કવયિત્રી હતાં. તેમનો જન્મ રાજસ્થાનના મેડતાના રાઠોડ રાજપરિવારમાં થયો હતો અને લગ્ન મેવાડના રાજપરિવારમાં થયાં હતાં. પરંપરા કહે છે કે બાળપણથી જ તેમણે ગિરધર ગોપાળની મૂર્તિને પોતાનું સર્વસ્વ માની લીધી હતી, અને રાજમહેલનો વૈભવ પણ તેમના આ પ્રેમને ઓછો કરી શક્યો નહીં. સાધુ-સંતોના સંગ અને ખુલ્લા કીર્તનને કારણે તેમને સાસરીમાં ઘણો વિરોધ સહન કરવો પડ્યો. લોકકથાઓમાં ઝેરનો પ્યાલો અમૃત બની ગયાની વાત આવે છે, જેને ભક્તો ભગવાનની રક્ષાનું પ્રમાણ માને છે.

છેવટે મીરાંબાઈએ રાજમહેલ છોડી દીધો. તેઓ પહેલાં વૃંદાવન ગયાં અને પછી દ્વારકા આવ્યાં, જ્યાં તેમણે પોતાનાં છેલ્લાં વર્ષો દ્વારકાધીશ, જેમને ગુજરાતમાં રણછોડરાય પણ કહે છે, તેમની ભક્તિમાં વિતાવ્યાં. પરંપરા મુજબ મેવાડથી લોકો તેમને પાછાં લઈ જવા આવ્યા. મીરાંએ વિનંતી કરી કે મને છેલ્લી વાર પ્રભુનાં દર્શન કરી લેવા દો; તેઓ ગર્ભગૃહમાં ગયાં, ભજન ગાતાં ગાતાં રણછોડરાયની મૂર્તિમાં સમાઈ ગયાં, અને ત્યાં માત્ર તેમની ચૂંદડી રહી ગઈ. ભક્તો આ કથાને પ્રેમભક્તિની પરાકાષ્ઠા માને છે; ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ તેને પરંપરા તરીકે જ સમજવી જોઈએ.

મીરાંબાઈનાં પદો રાજસ્થાની અને વ્રજ ભાષામાં તો છે જ, ગુજરાતીમાં પણ તેમના નામે ઘણાં પદો ગવાય છે. ગુજરાતનાં ઘરો, મંદિરો અને ભજનમંડળીઓમાં પેઢીઓથી મીરાંનાં ભજનો ગુંજતાં રહ્યાં છે, અને તેમને ગુજરાતી ભક્તિપરંપરાનો પોતીકો ભાગ માનવામાં આવે છે. તેમનાં પદોમાં વિરહ, સમર્પણ અને જેના માટે ગિરધર ગોપાળ જ સર્વસ્વ છે એવી એકનિષ્ઠ શ્રદ્ધાનો ભાવ છલકાય છે.

દ્વારકા આવતા ભક્તો જગત મંદિરમાં દર્શન કરતાં મીરાંને પણ યાદ કરે છે, જેમણે બતાવ્યું કે સાચો પ્રેમ રાજપાટ, લોકલાજ અને ભય સૌથી ઉપર છે.

District

દેવભૂમિ દ્વારકા