ભક્તકવિ નરસિંહ મહેતા

પંદરમી સદીના જૂનાગઢના ભક્તકવિ અને ગુજરાતીના આદિ કવિ, જેમનાં પ્રભાતિયાં અને "વૈષ્ણવ જન તો" આજે પણ દરેક ગુજરાતીના હૈયે વસે છે.

નરસિંહ મહેતા પંદરમી સદીના મહાન કૃષ્ણભક્ત અને કવિ હતા, જેમને ગુજરાતી ભાષાના આદિ કવિ કહેવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ તેમનો જન્મ તળાજામાં એક નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો અને તેમનું મોટા ભાગનું જીવન જૂનાગઢમાં વીત્યું. નાનપણમાં જ માતા-પિતાની છત્રછાયા ગુમાવતાં તેઓ મોટા ભાઈ અને ભાભી સાથે રહેતા. કથા છે કે એક દિવસ ભાભીના કડવા મહેણાથી દુભાઈને તેઓ વનમાં એક જૂના શિવાલયમાં જઈ બેઠા અને ભૂખ્યા-તરસ્યા શિવજીની આરાધના કરતા રહ્યા. પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવે તેમને શ્રીકૃષ્ણના રાસનાં દર્શન કરાવ્યાં. તે દિવસથી તેમનું જીવન કૃષ્ણકીર્તનને સમર્પિત થઈ ગયું.

તેમનાં પ્રભાતિયાં, એટલે કે પરોઢિયે ગાવાનાં પદો, આજે પણ ગુજરાતનાં ઘરોમાં વહેલી સવારે ગુંજે છે. તેમનું સૌથી જાણીતું ભજન "વૈષ્ણવ જન તો" કહે છે કે સાચો વૈષ્ણવ એ છે જે બીજાની પીડાને પોતાની સમજે, ઉપકાર કરીને પણ મનમાં અભિમાન ન આણે અને સૌનો આદર કરે. આ ભજન મહાત્મા ગાંધીજીને અતિ પ્રિય હતું.

પરંપરામાં એવી અનેક કથાઓ છે જેમાં ભગવાને પોતે આવીને પોતાના ભક્તની લાજ રાખી. દીકરી કુંવરબાઈના મામેરા વખતે, જ્યારે ગરીબ નરસિંહ પાસે આપવા જેવું કશું ન હતું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ શામળશા શેઠ બનીને આવ્યા અને ભરપૂર ભેટસોગાદો આપી ગયા. એક વાર કેટલાક યાત્રાળુઓએ દ્વારકા જવા માટે તેમને રકમ આપીને હૂંડી લખાવી; નરસિંહે દ્વારકાના "શામળશા શેઠ"ના નામે હૂંડી લખી આપી, અને કથા પ્રમાણે ભગવાને પોતે શેઠ બનીને એ હૂંડી સ્વીકારી. રા' માંડલિકના દરબારમાં ભગવાને તેમને હાર પહેરાવ્યાની કથા પણ ખૂબ જાણીતી છે.

જૂનાગઢમાં ગિરનારની તળેટીમાં આવેલા દામોદર કુંડ વિશે પરંપરા છે કે નરસિંહ મહેતા અહીં રોજ સ્નાન કરતા. શહેરમાં "નરસિંહ મહેતાનો ચોરો" પણ છે, જ્યાં તેઓ ભજન-કીર્તન કરતા એમ કહેવાય છે. ભક્તો આ સ્થાનોએ આવીને એ નિર્ભય અને નિષ્કપટ ભક્તિને વંદન કરે છે.

District

જૂનાગઢ (પરંપરા મુજબ જન્મ તળાજા, ભાવનગર જિલ્લો)