શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 29

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram .
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ॥

અર્થ

મને યજ્ઞો અને તપોના ભોક્તા, સર્વ લોકના મહાન ઈશ્વર અને સર્વ પ્રાણીઓના સુહૃદ્ જાણીને મનુષ્ય પરમ શાંતિને પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

माम् – મને
यज्ञतपसाम् – યજ્ઞો અને તપોના
भोक्तारम् – ભોક્તા
सर्वलोकमहेश्वरम् – સર્વ લોકના મહેશ્વર
सुहृदम् – સુહૃદ, મિત્ર
सर्वभूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓના
ज्ञात्वा – જાણીને
शान्तिम् – શાંતિને
ऋच्छति – પામે છે

અન્વય

माम् यज्ञतपसां भोक्तारं सर्वलोकमहेश्वरं सर्वभूतानां सुहृदं च ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति ।

સમજૂતી

અધ્યાય એક એવા શ્લોક પર પૂરો થાય છે જે આખા માર્ગને એક પ્રેમાળ સંબંધની અંદર મૂકી દે છે. “મને યજ્ઞો અને તપોનો ભોક્તા, સર્વ લોકોનો મહાન ઈશ્વર અને સર્વ પ્રાણીઓનો સુહૃદ જાણીને તે શાંતિ પામે છે.” પ્રભુ પોતાનાં ત્રણ રૂપ કહે છે, અને દરેક એક જુદા પ્રકારની ચિંતાનો ઉત્તર આપે છે.

પહેલું, તેઓ યજ્ઞ અને તપના ‘ભોક્તા’ છે. દરેક અર્પણ, દરેક અનુશાસિત પ્રયત્ન, સેવાનું દરેક કૃત્ય તેમનામાં પોતાનો ગ્રહણ કરનાર પામે છે. આ કર્મી માટે ઊંડું આશ્વાસન છે: સચ્ચાઈથી કરેલું કંઈ પણ વ્યર્થ જતું નથી, અને કોઈ અણદીઠ નથી. બીજું, તેઓ સર્વ લોકોના ‘મહેશ્વર’ છે. સંસાર આંધળા સંયોગથી ચાલતો નથી, અને આપણાં નાનાં નાનાં કામ એક મોટી વ્યવસ્થાની અંદર છે જે શત્રુતાભરી નથી. ત્રીજું, તેઓ ‘સુહૃદ’ છે, સર્વ પ્રાણીઓના હિતેચ્છુ મિત્ર, નિકટતમ સાથી જે તેમનું માત્ર ભલું ઇચ્છે છે, પછી તેઓ તે જાણે કે ન જાણે.

શંકરાચાર્ય માને છે કે જે પ્રભુને આ રીતે જાણે છે, સૌએ કરેલા યજ્ઞ-તપના ભોક્તા તરીકે, સૌના પરમ સ્વામી તરીકે, અને બદલાની અપેક્ષા વિના સહાય કરનાર મિત્ર તરીકે, તે શાંતિ પામે છે, જે દુઃખ-ચક્રની નિવૃત્તિ છે. રામાનુજ આ શ્લોકને અધ્યાયની પરાકાષ્ઠા માને છે: પ્રભુને દરેક કર્મના વાસ્તવિક ગ્રાહક અને સૌના પ્રેમાળ શાસક જાણીને જીવ અંતિમ આશ્રયની શાંતિ પામે છે. મધ્વાચાર્ય પ્રભુની સાર્વભૌમતા અને મિત્રતા પર ભક્તિ અને જ્ઞાનના સ્થિર વિષય તરીકે ભાર મૂકે છે.

આનો અર્થ અનુભવવા માટે એક મોટી સંસ્થાના બે કર્મચારીઓની કલ્પના કરો. એક માને છે કે તેને કોઈ જોતું નથી, આખું તંત્ર ઉદાસીન છે અને તેણે દરેક ઇંચ માટે લડવું પડે છે. તે ચિંતિત અને થાકેલો છે. બીજો માને છે કે કામ કોઈ સારી વસ્તુનો ભાગ છે, પાછળ કોઈ વિવેકી હાથ છે અને તેના સાચા પ્રયત્નનો અર્થ છે. તે એટલી જ સાતત્યથી પણ ઘણા ઓછા તણાવથી કામ કરે છે. આ જ તફાવત શ્લોક દર્શાવે છે: શાંતિ પ્રભુને મિત્ર જાણવાથી આવે છે.

‘શાન્તિમ્’ શબ્દ યાદ રાખવા જેવો છે: ઉત્તેજના નહીં, શરૂઆતમાં આનંદ પણ નહીં, પણ શાંતિ. જે હૃદય જાણે છે કે તે એકલું નથી તેનો ઘણો ભય ઘટી જાય છે. શ્લોક 6.30 અને 9.29માં નિકટતાનો આ જ સૂર છે; 9.18 પ્રભુને સૌના મિત્ર અને આશ્રય તરીકે કહે છે, અને 18.62 પૂર્ણ શરણાગતિનું આમંત્રણ આપે છે. આ શ્લોક સાથે પ્રભુએ થોડા જ અધ્યાયોમાં કર્મથી સંન્યાસ, ધ્યાન અને જ્ઞાન થઈને ભક્તિ સુધી એક સેતુ બાંધી દીધો છે, જેને તેઓ અધ્યાય 6થી વિસ્તારથી વિકસાવશે.

સંદર્ભ

આ પાંચમા અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે. 5.27–5.28માં ધ્યાનસાધનાનો સંકેત આપીને ભગવાન આ શ્લોકમાં તે સાધનાનું ભક્તિરૂપ આલંબન આપે છે. આગલો અધ્યાય ધ્યાનયોગનું વિસ્તારથી વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

વિશ્વાસ રાખો કે તમારા દરેક કર્મના અંતિમ સ્વીકારકર્તા એક પ્રેમાળ, ન્યાયી ઈશ્વર છે જે સૌના મિત્ર છે. આ શ્રદ્ધા મનની અશાંતિ દૂર કરીને પરમ શાંતિ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભોક્તા: યજ્ઞ-તપના ફળને સ્વીકારનાર
મહેશ્વર: મહાન ઈશ્વર, સર્વ લોકના સ્વામી
સુહૃદ્: વિના કારણ મિત્ર, હિતેચ્છુ