શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 3

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati .
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ॥

અર્થ

હે મહાબાહો! જે ન કોઈનો દ્વેષ કરે છે, ન કશાની કામના કરે છે, તેને સદાનો સંન્યાસી જાણવો; કારણ કે દ્વંદ્વોથી રહિત પુરુષ સહજ જ બંધનથી મુક્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

ज्ञेयः – જાણવો જોઈએ
सः – તે
नित्यसंन्यासी – નિત્ય સંન્યાસી
यः – જે
न द्वेष्टि – દ્વેષ કરતો નથી
न काङ्क्षति – ઇચ્છા કરતો નથી
निर्द्वन्द्वः – દ્વંદ્વોથી રહિત
हि – કારણ કે
महाबाहो – હે મહાબાહો
सुखम् – સુખપૂર્વક
बन्धात् – બંધનથી
प्रमुच्यते – મુક્ત થાય છે

અન્વય

महाबाहो, यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति, सः नित्यसंन्यासी ज्ञेयः; हि निर्द्वन्द्वः सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ।

સમજૂતી

અહીં ભગવાન સંન્યાસની વ્યાખ્યા જ બદલી નાખે છે. સંન્યાસી એ નથી જેણે ભગવાં વસ્ત્ર પહેર્યાં કે ઘર છોડ્યું; સંન્યાસી એ છે જે અંદરથી રાગ-દ્વેષથી મુક્ત છે. ‘ન દ્વેષ્ટિ ન કાંક્ષતિ’ — ન દ્વેષ કરે છે, ન ઇચ્છે છે. આ બે વૃત્તિઓ, એટલે અપ્રિય પ્રત્યે નફરત અને પ્રિયની ચાહ, જ બંધનનું મૂળ છે.

‘નિત્યસંન્યાસી’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. સંન્યાસ કોઈ એક દિવસની ઘટના નથી, અંદરની સતત અવસ્થા છે. એક ગૃહસ્થ, જે પોતાનાં કર્તવ્યો નિભાવતાં પણ આ બે વૃત્તિઓથી પર છે, તે સદૈવ સંન્યાસી છે. અને બહારથી બધું છોડીને બેઠેલો માણસ જો અંદરથી ચાહ અને નફરતથી ભરેલો છે, તો તે સંન્યાસી નથી.

શંકરાચાર્યના મતે જે કર્મયોગી ફળની કામના અને વિઘ્ન પ્રત્યેના દ્વેષ બંનેથી રહિત થઈને કર્મ કરે છે, તે કર્મ કરતો હોવા છતાં સંન્યાસી જ છે. રામાનુજ પણ આ જ ભાવ આત્મનિષ્ઠ યોગી તરીકે બતાવે છે.

‘નિર્દ્વંદ્વ’ પુરુષ સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ વચ્ચે ઝૂલતો નથી. તેથી તે ‘સુખં બન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે’ — સહજતાથી બંધનથી છૂટે છે. મુક્તિ તેના માટે સંઘર્ષ નહીં, સ્વાભાવિક પરિણામ છે.

સંદર્ભ

5.2માં કર્મયોગને શ્રેષ્ઠ કહ્યો. 5.3 તેનું કારણ આપે છે કે કર્મ કરનાર પણ સાચો સંન્યાસી હોઈ શકે. ત્યારબાદ 5.4–5.5માં સાંખ્ય અને યોગની એકતા કહેવાશે.

જીવન-બોધ

ત્યાગ બહારના વસ્ત્ર કે સ્થાનમાં નથી, અંદરની ચાહ અને નફરતના શમનમાં છે. જે તેમનાથી મુક્ત છે તે ઘર અને કાર્યાલયમાં રહીને પણ સંન્યાસી છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિત્યસંન્યાસી: સદા માટે આંતરિક ત્યાગી
નિર્દ્વંદ્વ: સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વંદ્વોથી પર
બંધ: કર્મ અને સંસારનું બંધન