શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 19

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तानहं द्विषतः क्रुरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tānahaṃ dviṣataḥ krurānsaṃsāreṣu narādhamān .
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu ॥

અર્થ

એ દ્વેષ કરનારા, ક્રૂર, અશુભ કર્મ કરનારા નરાધમોને હું સંસારમાં વારંવાર આસુરી યોનિઓમાં જ નાખું છું.

શબ્દાર્થ

तान् – તે
अहम् – હું
द्विषतः – દ્વેષ કરનારાઓને
क्रूरान् – ક્રૂર
संसारेषु – સંસારમાં, જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાં
नराधमान् – મનુષ્યોમાં અધમ
क्षिपामि – નાખું છું
अजस्रम् – વારંવાર, સતત
अशुभान् – અશુભ કર્મ કરનારા
आसुरीषु – આસુરી
एव – જ
योनिषु – યોનિઓમાં

અન્વય

अहं तान् द्विषतः क्रूरान् अशुभान् नराधमान् संसारेषु आसुरीषु एव योनिषु अजस्रं क्षिपामि ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને આસુરી સ્વભાવનું વર્ણન કર્યું; હવે તેઓ તેનું પરિણામ કહે છે. ‘ક્ષિપામ્યજસ્રમ્’ — ‘હું તેમને વારંવાર આસુરી યોનિઓમાં નાખું છું.’ આ કથન પહેલી નજરે કઠોર લાગે, પરંતુ તેને બરાબર સમજવું જરૂરી છે.

ભગવાન કર્મફળના નિયંતા છે. જેમ ન્યાયાધીશ અપરાધીને સજા આપે છે, પણ તે સજા અપરાધીનાં પોતાનાં કર્મોનું જ પરિણામ હોય છે, તેમ ભગવાન દરેક જીવને તેના સ્વભાવ અને કર્મો પ્રમાણે જન્મ આપે છે. નવમા અધ્યાયમાં ભગવાને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે તેઓ સર્વ પ્રાણીઓમાં સમ છે, ન કોઈ તેમનો દ્વેષ્ય છે, ન પક્ષપાતી પ્રિય (9.29). આચાર્ય શંકર અને રામાનુજ બંને સમજાવે છે કે અહીં ભગવાન કર્મફળ-વિધાન પ્રમાણે જ કાર્ય કરે છે.

‘આસુરીષ્વેવ યોનિષુ’ — આસુરી યોનિઓમાં જ, એટલે એવા વાતાવરણ અને શરીરોમાં જ્યાં એ જ ક્રૂર અને દ્વેષી વૃત્તિઓ પ્રબળ રહે છે. આ સ્વભાવ અને પરિણામનો સ્વાભાવિક મેળ છે — જે જીવનભર દ્વેષ અને ક્રૂરતાનો અભ્યાસ કરે છે, તેને એ જ વાતાવરણ મળે છે જેમાં તે વૃત્તિઓ પાંગરે છે.

અહીં ચાર વિશેષણો આપ્યાં છે — ‘દ્વિષતઃ’ (દ્વેષ કરનારા), ‘ક્રૂરાન્’ (ક્રૂર), ‘નરાધમાન્’ (મનુષ્યોમાં અધમ) અને ‘અશુભાન્’ (અશુભ કર્મ કરનારા). તે દર્શાવે છે કે આ ગતિ કોઈ સામાન્ય ભૂલનું પરિણામ નથી, પરંતુ જાણીજોઈને અપનાવેલી દ્વેષપૂર્ણ અને ક્રૂર જીવનશૈલીનું પરિણામ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોનો ભગવાન પ્રત્યેનો દ્વેષ કહ્યો; અહીં તેનું ફળ — આસુરી યોનિઓમાં વારંવાર જન્મ. આગલા શ્લોકમાં કહ્યું છે કે તેઓ તેનાથી પણ નીચી ગતિને પામે છે.

જીવન-બોધ

આપણે જે સ્વભાવ વિકસાવીએ છીએ, તે જ આપણું ભવિષ્ય ઘડે છે. ઈશ્વર કોઈનો દ્વેષ કરતા નથી; કર્મનો નિયમ જ દરેકને તેણે વાવેલાં બીજનું ફળ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નરાધમ: મનુષ્યોમાં સૌથી નીચો, અધમ
આસુરી યોનિ: આસુરી સ્વભાવવાળી યોનિઓ અને વાતાવરણ
અજસ્રમ્: વારંવાર, સતત