ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 17

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ .
yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam ॥

અર્થ

પોતાને જ શ્રેષ્ઠ માનનારા, અક્કડ (વિનયહીન), ધન અને માનના મદથી યુક્ત તે લોકો ફક્ત નામના યજ્ઞો દ્વારા દંભપૂર્વક અને શાસ્ત્રવિધિ વિના યજન કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • आत्मसम्भाविताः – પોતાને જ શ્રેષ્ઠ માનનારા
  • स्तब्धाः – અક્કડ, વિનયહીન
  • धनमानमदान्विताः – ધન અને માનના મદથી યુક્ત
  • यजन्ते – યજન કરે છે
  • नामयज्ञैः – ફક્ત નામના યજ્ઞોથી
  • ते – તેઓ
  • दम्भेन – દંભથી, દેખાડા માટે
  • अविधिपूर्वकम् – શાસ્ત્રવિધિ વિના

અન્વય

आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते ।

સમજૂતી

શ્લોક 15માં આસુરી વ્યક્તિએ કહ્યું હતું, ‘યક્ષ્યે દાસ્યામિ’ — ‘હું યજ્ઞ કરીશ, દાન આપીશ.’ અહીં ભગવાન કહે છે કે તેના એ યજ્ઞો ખરેખર કેવા હોય છે.

‘આત્મસમ્ભાવિતાઃ’ — તેઓ પોતે જ પોતાને મહાન માને છે; તેમની મહાનતા બીજાઓ દ્વારા, ગુણોને કારણે સ્વીકારાયેલી નહીં, પરંતુ આત્મ-ઘોષિત છે. ‘સ્તબ્ધાઃ’ — તેઓ અક્કડ છે; તેમનામાં વિનય નથી, તેઓ કોઈની સામે નમતા નથી — ન ગુરુ સામે, ન વડીલો સામે, ન ભગવાન સામે. ‘ધનમાનમદાન્વિતાઃ’ — ધન અને પ્રતિષ્ઠાનો નશો તેમના પર ચડેલો રહે છે.

આવા લોકો ‘નામયજ્ઞૈઃ’ — ફક્ત નામના યજ્ઞો કરે છે. ‘નામયજ્ઞ’ના બે અર્થ છે: એક, એવો યજ્ઞ જે ફક્ત નામનો, નામમાત્રનો છે — જેમાં યજ્ઞનું બાહ્ય રૂપ તો છે, પરંતુ અંદરની શ્રદ્ધા અને ભાવ નથી; બીજો, એવો યજ્ઞ જે ‘નામ’ એટલે યશ અને પ્રસિદ્ધિ માટે થાય છે.

‘દમ્ભેન’ — દેખાડા માટે, અને ‘અવિધિપૂર્વકમ્’ — શાસ્ત્રની વિધિની ઉપેક્ષા કરીને. તેમના માટે એ મહત્ત્વનું નથી કે શાસ્ત્ર શું કહે છે; મહત્ત્વનું છે કે લોકો શું જોશે. આમાં આજના યુગ માટે પણ ચેતવણી છે — ધાર્મિક આયોજનો, દાન અને સેવા જ્યારે ફોટા, પ્રચાર અને પ્રતિષ્ઠા માટે થવા લાગે, ત્યારે તે ‘નામયજ્ઞ’ બની જાય છે. સત્તરમા અધ્યાયમાં આવા યજ્ઞને રાજસિક અને તામસિક કહ્યો છે (17.12–13).

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોના નરકપતનનો ઉલ્લેખ થયો; અહીં તેમનાં ધાર્મિક કર્મોનું ખોખલાપણું કહ્યું છે. આગલા શ્લોકમાં તેમના અહંકાર અને ભગવાન પ્રત્યેના દ્વેષનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

ધર્મનું મૂલ્ય તેના બાહ્ય આડંબરમાં નહીં, અંદરની શ્રદ્ધા અને નમ્રતામાં છે. જે પણ શુભ કર્મ કરો, તેને યશ માટે નહીં, ભગવાન અને બીજાઓના હિત માટે કરો.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મસંભાવિત
પોતાને જ શ્રેષ્ઠ માનનાર, આત્મપ્રશંસક
સ્તબ્ધ
અક્કડ, વિનયહીન
નામયજ્ઞ
નામમાત્રનો કે યશ માટે થયેલો યજ્ઞ
અવિધિપૂર્વક
શાસ્ત્રવિધિની ઉપેક્ષા કરીને

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક