શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 18

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ .
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto.abhyasūyakāḥ ॥

અર્થ

અહંકાર, બળ, દર્પ, કામ અને ક્રોધનો આશ્રય લીધેલા, બીજાઓના ગુણોમાં દોષ જોનારા તે લોકો પોતાના અને બીજાઓના શરીરોમાં રહેલા મારો (પરમાત્માનો) દ્વેષ કરે છે.

શબ્દાર્થ

अहङ्कारम् – અહંકાર
बलम् – બળ (બીજાઓને દબાવનારી શક્તિ)
दर्पम् – દર્પ, ઘમંડ
कामम् – કામ
क्रोधम् – ક્રોધ
च – અને
संश्रिताः – આશ્રય લીધેલા
माम् – મારો
आत्मपरदेहेषु – પોતાના અને બીજાઓના શરીરોમાં
प्रद्विषन्तः – અત્યંત દ્વેષ કરતા
अभ्यसूयकाः – ગુણોમાં પણ દોષ જોનારા

અન્વય

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः अभ्यसूयकाः (ते) आत्मपरदेहेषु (स्थितं) मां प्रद्विषन्तः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન આસુરી સ્વભાવના મૂળ આશ્રયો ગણાવે છે — ‘અહંકાર’ (હું જ સર્વસ્વ છું), ‘બળ’ (બીજાઓને દબાવનારી અને પોતાની ઇચ્છા લાદનારી શક્તિ), ‘દર્પ’ (ઘમંડ, જેનાથી વ્યક્તિ ધર્મની મર્યાદા ઓળંગે છે), ‘કામ’ અને ‘ક્રોધ’. આસુરી વ્યક્તિ ઈશ્વરનો આશ્રય લેતો નથી; આ પાંચ દોષો જ તેના આશ્રય બની જાય છે.

‘અભ્યસૂયકાઃ’ — અસૂયાનો અર્થ છે બીજાઓના ગુણોમાં પણ દોષ જોવો. આસુરી વ્યક્તિ કોઈની સાચી સારપને પણ સહન કરી શકતો નથી; તે તેમાં કોઈ સ્વાર્થ કે પાખંડ શોધી કાઢે છે. આ ઈર્ષ્યાનું સૌથી ઝેરી રૂપ છે.

સૌથી ઊંડી વાત છે — ‘મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તઃ’ — તેઓ પોતાના અને બીજાઓના શરીરોમાં રહેલા મારો દ્વેષ કરે છે. ભગવાન દરેક પ્રાણીના હૃદયમાં અંતર્યામી રૂપે બિરાજમાન છે (13.17, 15.15). જ્યારે કોઈ બીજાઓને સતાવે છે, ત્યારે તે ખરેખર તેમનામાં રહેલા ભગવાનને સતાવે છે. અને જ્યારે કોઈ પોતાના અંતરાત્માના અવાજને દબાવીને અધર્મ કરે છે, ત્યારે તે પોતાની અંદર રહેલા ભગવાનની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે ભગવાનના દ્વેષનો અર્થ છે શાસ્ત્રઆજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન, કારણ કે શાસ્ત્ર ભગવાનની જ વાણી છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને ભગવાન પ્રત્યે ઈર્ષ્યા અને તેમના અસ્તિત્વને સહન ન કરી શકવું માને છે. બંને વ્યાખ્યાઓ બતાવે છે કે આસુરી સ્વભાવ અંતે પરમાત્માથી વિમુખતા જ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોના દેખાડાના યજ્ઞોનું વર્ણન થયું; અહીં તેમના મૂળ આશ્રયો અને ભગવાન પ્રત્યેના દ્વેષનું. આગલા બે શ્લોકોમાં ભગવાન કહે છે કે આવા લોકોને કેવી ગતિ મળે છે.

જીવન-બોધ

દરેક પ્રાણીમાં ભગવાન બિરાજમાન છે; કોઈને ઘા પહોંચાડવો કે કોઈના ગુણોથી બળવું એ અંતે ભગવાનથી જ દૂર જવું છે. બીજાઓની સારપને ખુલ્લા મનથી સ્વીકારતાં શીખો.

મુખ્ય શબ્દો

અભ્યસૂયક: બીજાઓના ગુણોમાં પણ દોષ જોનાર
બળ: અહીં બીજાઓને દબાવનારી અહંકારી શક્તિ
આત્મપરદેહ: પોતાનું અને બીજાઓનું શરીર, જેમાં ભગવાન અંતર્યામી રૂપે રહેલા છે