શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 22

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ .
ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim ॥

અર્થ

હે કૌંતેય! આ ત્રણે અંધકારનાં દ્વારોમાંથી મુક્ત થયેલો મનુષ્ય પોતાના કલ્યાણનું આચરણ કરે છે, અને તેનાથી તે પરમ ગતિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

एतैः – આ
विमुक्तः – મુક્ત થયેલો
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
तमोद्वारैः – અંધકાર (અજ્ઞાન, દુઃખ)નાં દ્વારોમાંથી
त्रिभिः – ત્રણે
नरः – મનુષ્ય
आचरति – આચરણ કરે છે
आत्मनः – પોતાના
श्रेयः – કલ્યાણનું
ततः – તેનાથી
याति – પામે છે
पराम् – પરમ
गतिम् – ગતિને

અન્વય

कौन्तेय, एतैः त्रिभिः तमोद्वारैः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति, ततः परां गतिं याति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કામ, ક્રોધ અને લોભને નરકનાં દ્વાર કહ્યાં; અહીં તેમને ‘તમોદ્વાર’ — અંધકારનાં દ્વાર — કહ્યાં છે. તે વિવેકના પ્રકાશને ઢાંકીને અજ્ઞાન અને દુઃખના અંધકારમાં લઈ જાય છે. ભગવાન હવે કહે છે કે તેમાંથી મુક્ત થતાં શું થાય છે.

‘આચરત્યાત્મનઃ શ્રેયઃ’ — તે પોતાના કલ્યાણનું આચરણ કરવા લાગે છે. આ અત્યંત મહત્ત્વની વાત છે. જ્યાં સુધી મન કામ, ક્રોધ અને લોભથી ભરેલું છે, ત્યાં સુધી વ્યક્તિ જાણતો હોવા છતાં સાચા માર્ગે ચાલી શકતો નથી; કામના તેને ખેંચી જાય છે. જેવાં આ અવરોધો હટે છે, તેવું જ શ્રેય (કલ્યાણકારી માર્ગ) પર ચાલવું સ્વાભાવિક અને સહજ બની જાય છે. કઠોપનિષદમાં ‘શ્રેય’ અને ‘પ્રેય’નો ભેદ કહ્યો છે — પ્રેય તે જે તરત પ્રિય લાગે, શ્રેય તે જે અંતે કલ્યાણ કરે. ત્રણ દોષોમાંથી મુક્ત વ્યક્તિ પ્રેયને છોડીને શ્રેયને પસંદ કરે છે.

‘તતો યાતિ પરાં ગતિમ્’ — અને તેનાથી તે પરમ ગતિ, એટલે મોક્ષને પામે છે. આ રીતે એક સ્પષ્ટ ક્રમ બને છે: ત્રણ દોષોનો ત્યાગ → કલ્યાણકારી આચરણ → પરમ ગતિ.

આ શ્લોક પાછલા શ્લોકોના અંધકારમય વર્ણન પછી આશાનું કિરણ છે. આસુરી ગતિ અનિવાર્ય નથી; કોઈ પણ વ્યક્તિ, કોઈ પણ સ્થિતિમાંથી, આ ત્રણ દ્વાર બંધ કરીને ઉપર ઊઠી શકે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કામ, ક્રોધ અને લોભને નરકનું દ્વાર કહીને તેના ત્યાગનો આદેશ આપ્યો; અહીં તેમાંથી મુક્ત થવાનું ફળ કહ્યું છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે શાસ્ત્રવિધિ છોડીને મનફાવતું આચરણ કરનારને કોઈ સિદ્ધિ મળતી નથી.

જીવન-બોધ

જેવું મન કામ, ક્રોધ અને લોભથી હળવું થાય છે, તેવું જ સાચા માર્ગે ચાલવું સહજ બની જાય છે. તરત સુખ આપનાર ‘પ્રેય’ને બદલે કાયમી કલ્યાણ આપનાર ‘શ્રેય’ને પસંદ કરતાં શીખો.

મુખ્ય શબ્દો

તમોદ્વાર: અંધકારનાં દ્વાર — કામ, ક્રોધ, લોભ
શ્રેય: અંતે કલ્યાણ કરનાર માર્ગ
પરા ગતિ: પરમ ગતિ, મોક્ષ