શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 21

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ .
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ॥

અર્થ

કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ પ્રકારનાં નરકનાં દ્વાર છે, જે આત્માનો નાશ કરનારાં છે. તેથી આ ત્રણેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

શબ્દાર્થ

त्रिविधम् – ત્રણ પ્રકારનું
नरकस्य – નરકનું
इदम् – આ
द्वारम् – દ્વાર
नाशनम् – નાશ કરનાર
आत्मनः – આત્માનો, પોતાના કલ્યાણનો
कामः – કામ, વિષયવાસના
क्रोधः – ક્રોધ
तथा – તથા
लोभः – લોભ
तस्मात् – તેથી
एतत् – આ
त्रयम् – ત્રણેનો
त्यजेत् – ત્યાગ કરવો જોઈએ

અન્વય

कामः क्रोधः तथा लोभः — इदं त्रिविधं नरकस्य द्वारम् आत्मनः नाशनम् (अस्ति); तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ।

સમજૂતી

આસુરી સ્વભાવ અને તેનાં ભયાનક પરિણામોનું લાંબું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન હવે આખા વિષયનો સાર એક અત્યંત વ્યવહારુ સૂત્રમાં આપી દે છે. આસુરી સંપત્તિના અનેક દોષો ગણાવ્યા — દંભ, દર્પ, અભિમાન, અસત્ય, ક્રૂરતા, દ્વેષ — પરંતુ આ સૌનાં મૂળ ત્રણ જ છે: કામ, ક્રોધ અને લોભ. આ જ ‘નરકનાં ત્રણ દ્વાર’ છે.

‘દ્વાર’નું રૂપક અત્યંત સાર્થક છે. દ્વાર એ સ્થાન છે જ્યાંથી કોઈ ભવનમાં પ્રવેશ થાય છે. નરક — ભલે મૃત્યુ પછીનો દુઃખમય લોક હોય, કે આ જ જીવનની પીડામય માનસિક અવસ્થા — આ જ ત્રણ દ્વારોમાંથી આવે છે. જો દ્વાર બંધ કરી દેવાય, તો અંદર પ્રવેશ શક્ય જ નથી.

‘કામઃ’ — ઇન્દ્રિયભોગો અને ઇચ્છિત વસ્તુઓની તીવ્ર લાલસા. ‘ક્રોધઃ’ — જ્યારે કામનામાં અડચણ આવે, ત્યારે ઉત્પન્ન થતી ઉત્તેજના અને બદલાની ભાવના. ‘લોભઃ’ — જે મળ્યું છે તેને પકડી રાખવાની અને વધુ સંગ્રહ કરવાની વૃત્તિ. આ ત્રણે એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે: કામ જ અવરોધાઈને ક્રોધ બને છે, અને પૂર્ણ થઈને લોભ. ત્રીજા અધ્યાયમાં ભગવાને કામ અને ક્રોધને ‘રજોગુણમાંથી ઉત્પન્ન મહાશત્રુ’ કહ્યા હતા (3.37). બીજા અધ્યાયમાં તેમણે બતાવ્યું હતું કે કેવી રીતે વિષયોનું ચિંતન આસક્તિ, કામના, ક્રોધ, મોહ અને સ્મૃતિનાશમાંથી પસાર થઈને અંતે બુદ્ધિનાશ અને પતન સુધી લઈ જાય છે (2.62–63).

‘નાશનમાત્મનઃ’ — આ આત્માનો નાશ કરનારાં છે. આત્મા તો અવિનાશી છે, તેથી અહીં ‘આત્મા’નો અર્થ છે વ્યક્તિનું આત્મકલ્યાણ, તેનું નૈતિક અને આધ્યાત્મિક જીવન. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ ત્રણે વ્યક્તિને કોઈ પણ પુરુષાર્થને યોગ્ય રહેવા દેતાં નથી. કામી વ્યક્તિ વિવેક ગુમાવે છે, ક્રોધી વ્યક્તિ સંબંધો અને સ્વાસ્થ્ય ગુમાવે છે, અને લોભી વ્યક્તિ સંતોષ અને પ્રામાણિકતા ગુમાવે છે.

‘તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્’ — ‘તેથી આ ત્રણેનો ત્યાગ કર.’ આ ગીતાનો સીધો અને સ્પષ્ટ આદેશ છે. ભગવાન એમ નથી કહેતા કે આને થોડાં ઓછાં કરો; તેઓ કહે છે — ત્યાગ કરો. પરંતુ ત્યાગનો માર્ગ શો? કામનો ઉપચાર છે સંતોષ અને વિવેક; ક્રોધનો ઉપચાર છે ક્ષમા અને ધૈર્ય; લોભનો ઉપચાર છે દાન અને અપરિગ્રહ. અને આ સૌથી ઉપર, ભગવાનની ભક્તિ, જે મનને એટલું ભરી દે છે કે આ ત્રણે માટે જગ્યા જ રહેતી નથી.

આ શ્લોક આખી ગીતાના સૌથી વધુ ઉદ્ધૃત અને વ્યવહારુ શ્લોકોમાંનો એક છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ, કોઈ પણ ધર્મ કે પરિસ્થિતિમાં, તેને પોતાના જીવનની કસોટી બનાવી શકે — દરેક નિર્ણય પહેલાં પૂછો: શું આ કામ, ક્રોધ કે લોભથી પ્રેરિત છે?

સંદર્ભ

શ્લોક 7 થી 20 સુધી આસુરી સ્વભાવ અને તેના પતનનું વિસ્તૃત વર્ણન થયું; આ શ્લોક એ સૌનું મૂળ કારણ કહીને તેનાથી બચવાનો સીધો ઉપાય આપે છે. આગલા શ્લોકમાં આ ત્રણેમાંથી મુક્ત થવાનું ફળ કહ્યું છે.

જીવન-બોધ

દરેક નિર્ણય પહેલાં પોતાને પૂછો — શું આ કામ, ક્રોધ કે લોભથી પ્રેરિત છે? આ ત્રણ દ્વારને બંધ કરવાં એ જ જીવનને દુઃખથી બચાવવાનો સૌથી સીધો ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ત્રિવિધ નરકદ્વાર: નરકનાં ત્રણ દ્વાર — કામ, ક્રોધ, લોભ
કામ: વિષયભોગોની તીવ્ર લાલસા
ક્રોધ: કામનામાં અવરોધથી ઉત્પન્ન ઉત્તેજના
લોભ: સંગ્રહ અને પકડની અતૃપ્ત વૃત્તિ