શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 20

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani .
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim ॥

અર્થ

હે કૌંતેય! આસુરી યોનિને પામેલા તે મૂઢો જન્મોજન્મ મને પામ્યા વિના તેનાથી પણ વધુ નીચી ગતિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

आसुरीम् – આસુરી
योनिम् – યોનિને
आपन्नाः – પામેલા
मूढाः – મૂઢ, વિવેકહીન
जन्मनि जन्मनि – જન્મોજન્મ
माम् – મને
अप्राप्य – પામ્યા વિના
एव – જ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
ततः – તેનાથી પણ
यान्ति – જાય છે
अधमाम् – અધમ, નીચી
गतिम् – ગતિને

અન્વય

कौन्तेय, आसुरीं योनिम् आपन्नाः मूढाः जन्मनि जन्मनि माम् अप्राप्य एव ततः अधमां गतिं यान्ति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે આસુરી સ્વભાવવાળા વારંવાર આસુરી યોનિઓમાં જન્મે છે. અહીં ભગવાન કહે છે કે જો તેઓ ત્યાં પણ સુધરતા નથી, તો પતન વધુ ઊંડું થતું જાય છે. ‘જન્મનિ જન્મનિ’ — જન્મ પછી જન્મ — આ પુનરાવર્તન દર્શાવે છે કે એક વાર ખોટી દિશા પકડી લીધા પછી સ્વભાવનો પ્રવાહ વ્યક્તિને એ જ દિશામાં વહાવતો રહે છે, જ્યાં સુધી તે પોતે પ્રયત્ન કરીને દિશા ન બદલે.

‘મૂઢાઃ’ — તેઓ મૂઢ છે, તેમનો વિવેક એટલો ઢંકાઈ ગયો છે કે તેમને પોતાની સ્થિતિનું ભાન પણ નથી. જે રોગી પોતાના રોગને જ ન ઓળખે, તેનો ઉપચાર કઠિન હોય છે.

‘મામપ્રાપ્યૈવ’ — ‘મને પામ્યા વિના જ.’ આ શબ્દ ખૂબ માર્મિક છે. ભગવાન કહે છે કે મનુષ્યજન્મનો ઉદ્દેશ્ય તેમને પામવાનો હતો; આસુરી વ્યક્તિ એ તક ગુમાવી દે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘મને પામ્યા વિના’નો એ પણ અર્થ છે કે તેઓ એ માર્ગ (સન્માર્ગ) સુધી પણ પહોંચતા નથી જે ભગવાન તરફ લઈ જાય છે.

‘તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્’ — તેઓ તેનાથી પણ અધમ ગતિને પામે છે. છતાં, આ શ્લોક નિરાશાનો નહીં, ચેતવણીનો છે. ગીતા અન્યત્ર (9.30–31) આશ્વાસન આપે છે કે અત્યંત દુરાચારી પણ જો અનન્ય ભાવે ભગવાનને ભજે, તો શીઘ્ર જ ધર્માત્મા બની જાય છે. તેથી આગલા શ્લોકમાં ભગવાન તરત જ આ પતનથી બચવાનો ઉપાય કહે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી યોનિઓમાં વારંવાર જન્મનો ઉલ્લેખ થયો; અહીં તેનાથી પણ નીચી ગતિની ચેતવણી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આ પતનનાં ત્રણ મૂળ દ્વાર — કામ, ક્રોધ, લોભ — કહે છે.

જીવન-બોધ

ખોટી દિશામાં ભરેલું દરેક પગલું આગલું પગલું સહેલું બનાવે છે; તેથી દિશા જેટલી જલદી સુધારો, એટલું સારું. પરંતુ એ પણ યાદ રાખો કે ભગવાન તરફ વળવાનું દ્વાર ક્યારેય બંધ થતું નથી.

મુખ્ય શબ્દો

જન્મનિ જન્મનિ: જન્મોજન્મ, વારંવાર
મામપ્રાપ્ય: ભગવાનને પામ્યા વિના — મનુષ્યજન્મની તક ગુમાવવી
અધમા ગતિ: વધુ નીચી, અધમ અવસ્થા