શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 23

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ .
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim ॥

અર્થ

જે વ્યક્તિ શાસ્ત્રની વિધિને છોડીને પોતાની ઇચ્છાથી મનફાવતું આચરણ કરે છે, તે ન સિદ્ધિને પામે છે, ન સુખને, ન પરમ ગતિને.

શબ્દાર્થ

यः – જે
शास्त्रविधिम् – શાસ્ત્રની વિધિને
उत्सृज्य – છોડીને
वर्तते – આચરણ કરે છે
कामकारतः – પોતાની કામનાથી, મનફાવતી રીતે
न – નહીં
सः – તે
सिद्धिम् – સિદ્ધિને, પૂર્ણતાને
अवाप्नोति – પામે છે
न सुखम् – ન સુખને
न पराम् गतिम् – ન પરમ ગતિને

અન્વય

यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते, सः न सिद्धिम् अवाप्नोति, न सुखं, न परां गतिम् ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે કામ, ક્રોધ અને લોભમાંથી મુક્ત વ્યક્તિ પોતાના કલ્યાણનું આચરણ કરે છે. પરંતુ પ્રશ્ન થાય — ‘કલ્યાણ’ શું છે, તે કોણ નક્કી કરશે? આપણું મન, જે પોતે આ જ દોષોથી પ્રભાવિત રહે છે? તેનો ઉત્તર આ શ્લોક અને આગલા શ્લોકમાં આપ્યો છે: શાસ્ત્ર.

‘શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય’ — શાસ્ત્રની વિધિને છોડીને. ‘શાસ્ત્ર’નો અર્થ છે એ ગ્રંથો જે ઋષિઓના ગહન અનુભવ અને સાક્ષાત્કારથી પ્રાપ્ત સત્યને માર્ગદર્શન રૂપે રજૂ કરે છે — વેદ, ઉપનિષદ, સ્મૃતિઓ અને પોતે ગીતા. ‘વિધિ’નો અર્થ છે એ નિયમો જે કહે છે કે શું કરવું જોઈએ અને શું નહીં.

‘વર્તતે કામકારતઃ’ — જે પોતાની કામના પ્રમાણે, મનફાવતી રીતે આચરણ કરે છે. અહીં મૂળ સમસ્યા ‘કામકાર’ છે — ફક્ત પોતાની રુચિ, સગવડ અને ઇચ્છાને જ કસોટી બનાવવી. આ બરાબર એ જ દૃષ્ટિ છે જે આસુરી સ્વભાવમાં દર્શાવી હતી (16.7) — પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિનું જ્ઞાન ન હોવું.

આવી વ્યક્તિને ત્રણ વસ્તુઓ મળતી નથી. ‘ન સિદ્ધિમ્’ — કોઈ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ કે પૂર્ણતા નહીં, એટલે અંતઃકરણની શુદ્ધિ અને પુરુષાર્થની યોગ્યતા નહીં. ‘ન સુખમ્’ — આ લોકમાં સાચું સુખ અને શાંતિ નહીં. ‘ન પરાં ગતિમ્’ — પરલોકમાં પરમ ગતિ, મોક્ષ નહીં. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે જે વ્યક્તિ સુખ માટે જ મનમાની કરે છે, તેને એ જ સુખ મળતું નથી.

આ શ્લોક અંધશ્રદ્ધાનું સમર્થન કરતો નથી. ભગવાન અહીં કામનાથી પ્રેરિત મનમાનીનો વિરોધ કરે છે, વિચારશીલ વિવેકનો નહીં. ગીતા પોતે અર્જુનને પ્રશ્ન પૂછવાની અને વિચારવાની પૂરી તક આપે છે, અને અંતે કહે છે — ‘વિમૃશ્યૈતદશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ’ (18.63) — ‘આના પર પૂરો વિચાર કરીને જેમ ઇચ્છે તેમ કર.’ શાસ્ત્રનું પ્રમાણ અને વ્યક્તિનો વિવેક — બંને મળીને જ સાચો માર્ગ બતાવે છે.

સાથે જ, આ શ્લોક આધુનિક યુગના એક મોટા પડકાર તરફ સંકેત કરે છે. જ્યારે દરેક વ્યક્તિ ફક્ત ‘મને જે ગમે’ને જ નૈતિકતા માની લે છે, ત્યારે સમાજમાં કોઈ સહિયારાં મૂલ્યો બચતાં નથી. શાસ્ત્ર એ સહિયારો વારસો છે જે પેઢીઓના અનુભવને સાચવી રાખે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ત્રણ દોષોમાંથી મુક્ત થઈને કલ્યાણનું આચરણ કરવાની વાત કહી; આ શ્લોક કહે છે કે મનફાવતું આચરણ, જે શાસ્ત્રવિધિની ઉપેક્ષા કરે છે, કોઈ ફળ સુધી લઈ જતું નથી. આગલો શ્લોક તેનો નિષ્કર્ષ છે — શાસ્ત્રને જ પ્રમાણ માનો.

જીવન-બોધ

ફક્ત પોતાની ઇચ્છા અને સગવડને સાચા-ખોટાનો માપદંડ બનાવવાથી ન શાંતિ મળે છે, ન ઉન્નતિ. ઋષિઓના અનુભવમાંથી મળેલા માર્ગદર્શનને પોતાના વિવેક સાથે જોડીને ચાલો.

મુખ્ય શબ્દો

શાસ્ત્રવિધિ: શાસ્ત્રોમાં કહેલા કર્તવ્ય અને નિષેધના નિયમો
કામકાર: કામનાથી પ્રેરિત, મનફાવતું આચરણ
સિદ્ધિ: આધ્યાત્મિક પૂર્ણતા, અંતઃકરણની શુદ્ધિ