શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 19

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam .
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata ॥

અર્થ

હે ભારત! જે મોહરહિત માણસ મને આ રીતે પુરુષોત્તમ જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ બનીને સંપૂર્ણ ભાવથી મારું જ ભજન કરે છે.

શબ્દાર્થ

यः – જે
माम् – મને
एवम् – આ રીતે
असम्मूढः – મોહરહિત, ભ્રાંતિથી મુક્ત
जानाति – જાણે છે
पुरुषोत्तमम् – પુરુષોત્તમ રૂપે
सः – તે
सर्ववित् – સર્વ જાણનાર
भजति – ભજે છે, ઉપાસના કરે છે
माम् – મને
सर्वभावेन – સંપૂર્ણ ભાવથી, પૂરા હૃદયથી
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન

અન્વય

भारत, यः असम्मूढः माम् एवम् पुरुषोत्तमम् जानाति, सः सर्ववित् सर्वभावेन माम् भजति ।

સમજૂતી

ક્ષર, અક્ષર અને પુરુષોત્તમનું વિવેચન કર્યા પછી ભગવાન હવે આ જ્ઞાનનું ફળ બતાવે છે. ‘અસમ્મૂઢ’ એટલે જેનો મોહ દૂર થયો છે — જે ભગવાનને જગતની કોઈ વસ્તુ સમાન માનતો નથી, કે શ્રીકૃષ્ણને સામાન્ય માણસ સમજતો નથી (ગીતા ૯.૧૧માં ભગવાને કહ્યું હતું કે મૂઢ લોકો માનવદેહ ધારણ કરવાને કારણે મારી અવજ્ઞા કરે છે). આવો માણસ ભગવાનને ‘એવમ્’ — આ રીતે, એટલે કે ક્ષરથી અતીત અને અક્ષરથી ઉત્તમ — જાણે છે.

આ જ્ઞાનનું પહેલું ફળ છે ‘સર્વવિત્’ બનવું. તેનો અર્થ એ નથી કે તેને સંસારની દરેક હકીકતની જાણકારી થઈ જાય; અર્થ એ છે કે જે એક તત્ત્વને જાણવાથી બધું જાણી લેવાય છે, તેને તેણે જાણી લીધું. મુંડક ઉપનિષદનો પ્રશ્ન છે — કોને જાણી લેતાં આ બધું જાણેલું થઈ જાય છે? ઉત્તર આ જ પરમ તત્ત્વ છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે તે સર્વાત્મભાવથી સર્વજ્ઞ થાય છે, કારણ કે તે બધાને પોતાના આત્મસ્વરૂપ ભગવાનમાં જુએ છે.

બીજું ફળ છે ‘સર્વભાવેન ભજતિ’ — તે પૂરા હૃદયથી ભગવાનનું ભજન કરે છે. અહીં જ્ઞાન અને ભક્તિ એક થઈ જાય છે. રામાનુજાચાર્ય વિશેષ ભાર મૂકે છે કે ભગવાનના પુરુષોત્તમત્વનું સાચું જ્ઞાન સ્વાભાવિક રીતે સમગ્ર પ્રેમભક્તિ બનીને પ્રગટે છે; આવો ભક્ત પ્રેમ, સેવા અને સ્તુતિ — દરેક ભાવથી ભગવાન તરફ જ વહે છે, અને એ જ મોક્ષનું સાધન છે. મધ્વાચાર્ય પણ કહે છે કે ભગવાનની સર્વોચ્ચતાનું જ્ઞાન જ સાચી ભક્તિનો આધાર છે, કારણ કે જેને સૌથી મોટા જાણ્યા, તેમનામાં જ સૌથી વધુ પ્રેમ થાય છે.

શંકરાચાર્યની દૃષ્ટિએ પણ આ ભજન જ્ઞાનનિષ્ઠાનું જ રૂપ છે — સર્વાત્મા ભગવાનમાં અવિચળ સ્થિતિ. આમ ત્રણે પરંપરાઓ આ શ્લોકમાં સુંદર સંગમ પામે છે: સાચું જ્ઞાન ભક્તિથી અલગ નથી, અને સાચી ભક્તિ અજ્ઞાન પર ટકતી નથી. ગીતા ૭.૧૯માં ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’ જાણનાર દુર્લભ મહાત્મા પણ આ જ અસમ્મૂઢ ભક્ત છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૬થી ૧૮ સુધી ભગવાને પોતાને ક્ષર અને અક્ષરથી પર પુરુષોત્તમ રૂપે પ્રગટ કર્યા. અહીં તેઓ બતાવે છે કે આ રીતે તેમને જાણનાર સર્વજ્ઞ બનીને પૂર્ણ ભાવથી ભજન કરે છે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ આખા અધ્યાયને ‘ગુહ્યતમ શાસ્ત્ર’ કહીને ઉપસંહાર કરશે.

જીવન-બોધ

ભગવાનને યથાર્થ સમજવા એ જ ઊંડી ભક્તિનો પાયો છે. જેટલું આપણે તેમનો મહિમા સમજીએ, તેટલાં આપણાં મન, બુદ્ધિ અને કર્મ પૂરા ભાવથી તેમની તરફ વળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અસમ્મૂઢ: મોહ અને ભ્રાંતિથી રહિત
સર્વવિત્: જે એક તત્ત્વથી બધું જણાય તેનો જ્ઞાતા
સર્વભાવેન: સંપૂર્ણ હૃદય અને સર્વ ભાવોથી