શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 17

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युधाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudhāhṛtaḥ .
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ ॥

અર્થ

પરંતુ ઉત્તમ પુરુષ આ બંનેથી ભિન્ન છે, જેને પરમાત્મા કહેવામાં આવ્યા છે; એ જ અવિનાશી ઈશ્વર ત્રણે લોકમાં પ્રવેશીને સૌનું ધારણપોષણ કરે છે.

શબ્દાર્થ

उत्तमः – સર્વશ્રેષ્ઠ
पुरुषः – પુરુષ
तु – પરંતુ
अन्यः – બીજો, (ક્ષર-અક્ષરથી) ભિન્ન
परमात्मा – પરમ આત્મા
इति – એ નામે
उदाहृतः – કહેવાયા છે
यः – જે
लोकत्रयम् – ત્રણે લોકમાં
आविश्य – પ્રવેશીને
बिभर्ति – ધારણપોષણ કરે છે
अव्ययः – અવિનાશી, જેમાં કદી ઘટાડો ન થાય
ईश्वरः – નિયંતા, સ્વામી

અન્વય

उत्तमः पुरुषः तु अन्यः, (यः) परमात्मा इति उदाहृतः, यः अव्ययः ईश्वरः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति ।

સમજૂતી

ક્ષર અને અક્ષર પછી ભગવાન ત્રીજાનો પરિચય આપે છે — ‘ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ’. ‘તુ’ શબ્દ એક તીવ્ર વળાંક લાવે છે: આ ઉત્તમ પુરુષ એ બંનેની શ્રેણીમાં ગણી શકાય નહીં; તે ‘અન્ય’ છે, સર્વથા વિલક્ષણ. શાસ્ત્રોમાં તેને ‘પરમાત્મા’ કહેવાયા છે — આત્માઓના પણ પરમ આત્મા. તે અવ્યય છે, એટલે ત્રણે લોકને ધારણ કરવા છતાં તેમનામાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી; અને તે ઈશ્વર છે, સૌના નિયંતા.

શંકરાચાર્ય મુજબ ઉત્તમ પુરુષ એ શુદ્ધ, નિત્ય, બુદ્ધ અને મુક્ત ચૈતન્ય છે જે ક્ષર (કાર્યજગત) અને અક્ષર (માયારૂપ કારણ) બંનેની ઉપાધિઓથી અસ્પૃષ્ટ છે. તે પોતાની ચૈતન્યશક્તિથી ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ — આ ત્રણે લોકમાં પ્રવેશીને માત્ર પોતાની સત્તાથી તેમને ધારણ કરે છે. અદ્વૈતની દૃષ્ટિએ ઉપાધિઓ દૂર થતાં આ જ જીવનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ પણ છે.

રામાનુજાચાર્ય માટે ઉત્તમ પુરુષ ભગવાન નારાયણ છે, જે બદ્ધ જીવો (ક્ષર) અને મુક્ત જીવો (અક્ષર) બંનેથી ભિન્ન અને શ્રેષ્ઠ છે. ‘લોકત્રય’થી તેઓ ત્રણ તત્ત્વો સમજે છે — જડ પ્રકૃતિ, બદ્ધ જીવ અને મુક્ત જીવ — જે સૌમાં ભગવાન અંતર્યામી રૂપે પ્રવેશે છે અને આત્મા શરીરને ધારણ કરે તેમ તેમને ધારણ કરે છે. મધ્વાચાર્ય મુજબ ઉત્તમ પુરુષ ભગવાન વિષ્ણુ છે, જે નાશવંત દેહવાળા જીવોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે અને નિત્યમુક્ત લક્ષ્મીજીથી પણ; લક્ષ્મીજી પણ સદા તેમના પર આશ્રિત છે. આમ ત્રણે આચાર્યો ઉત્તમ પુરુષની સર્વોચ્ચતા વિશે એકમત છે, ભલે ક્ષર-અક્ષરની ઓળખમાં મતભેદ હોય.

મુંડક ઉપનિષદના બે પક્ષીઓનું રૂપક અહીં યાદ આવે છે — એક ફળ ખાય છે, બીજું ખાધા વિના સાક્ષી બનીને જુએ છે. કઠ ઉપનિષદ પણ પરમાત્માને ‘નિત્યોમાં નિત્ય, ચેતનોમાં ચેતન’ કહે છે. ભક્ત માટે આ શ્લોક આશ્વાસન છે કે જગતનો આધાર કોઈ અંધ શક્તિ નથી, પણ એક ચેતન, અવિનાશી અને કરુણામય ઈશ્વર છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૬માં ભગવાને ક્ષર અને અક્ષર બે પુરુષોનું વર્ણન કર્યું. અહીં તેઓ આ બંનેથી ભિન્ન ઉત્તમ પુરુષ — પરમાત્માનો પરિચય આપે છે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ સ્પષ્ટ કરશે કે એ ઉત્તમ પુરુષ પોતે જ છે, અને તેથી ‘પુરુષોત્તમ’ કહેવાય છે.

જીવન-બોધ

સંસારની અસ્થિરતા વચ્ચે એ જાણવું બળ આપે છે કે સૌને એક અવિનાશી ચેતના ધારણ કરી રહી છે. તેના પર ભરોસો રાખીને આપણે બદલાતી પરિસ્થિતિઓમાં પણ નિર્ભય અને શાંત રહી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ઉત્તમ પુરુષ: ક્ષર અને અક્ષર બંનેથી પર સર્વોચ્ચ સત્તા
પરમાત્મા: સર્વ આત્માઓના પરમ આત્મા
અવ્યય: જેમાં કદી ક્ષય કે ઘટાડો ન થાય
લોકત્રય: ત્રણે લોક; રામાનુજ મતે જડ, બદ્ધ અને મુક્ત — એ ત્રણ તત્ત્વો