શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 16

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca .
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho.akṣara ucyate ॥

અર્થ

આ લોકમાં બે પ્રકારના પુરુષ છે — ક્ષર (નાશવંત) અને અક્ષર (અવિનાશી). સર્વ પ્રાણીઓ ક્ષર છે અને કૂટસ્થ એટલે કે અવિકારીને અક્ષર કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

द्वौ – બે
इमौ – આ
पुरुषौ – પુરુષ, સત્તાઓ
लोके – આ સંસારમાં
क्षरः – નાશવંત, બદલાતું
च – અને
अक्षरः – અવિનાશી, ન બદલાતું
एव च – પણ
क्षरः – ક્ષર (કહેવાય છે)
सर्वाणि – સર્વ
भूतानि – પ્રાણીઓ, ભૂતસમુદાય
कूटस्थः – એરણની જેમ અચળ, અવિકારી
अक्षरः – અક્ષર
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

लोके इमौ द्वौ पुरुषौ — क्षरः च अक्षरः एव च; सर्वाणि भूतानि क्षरः, कूटस्थः अक्षरः उच्यते ।

સમજૂતી

અહીંથી અધ્યાયનો એ ભાગ શરૂ થાય છે જેના કારણે તેનું નામ ‘પુરુષોત્તમ યોગ’ પડ્યું. ભગવાન અત્યાર સુધીના શિક્ષણને એક વ્યવસ્થિત તત્ત્વવિવેચનમાં સમેટે છે. તેઓ કહે છે કે આ લોકમાં બે પુરુષ છે — ક્ષર અને અક્ષર. ‘પુરુષ’ શબ્દ અહીં વ્યાપક અર્થમાં છે: જે સત્તા કોઈ ‘પુર’ એટલે કે આધારમાં રહે છે. ક્ષર એ છે જે ઘસાય છે, બદલાય છે અને નાશ પામે છે; અક્ષર એ છે જે બદલાતું નથી. ‘કૂટસ્થ’નો અર્થ છે એરણ જેવું — જેના પર લોખંડ ટીપાય છે, પણ તે પોતે અચળ રહે છે.

આ બે પુરુષની ઓળખ અંગે આચાર્યોમાં મહત્ત્વનો ભેદ છે. શંકરાચાર્ય (અદ્વૈત) મુજબ ક્ષર સમગ્ર વિકારી જગત છે — કાર્યરૂપ સર્વ ભૂતો. અક્ષર ભગવાનની માયાશક્તિ છે, જે આ સર્વ ભૂતોનું બીજ કે કારણ છે; તે કૂટસ્થ છે કારણ કે સંસારવૃક્ષના બીજરૂપે અનાદિ કાળથી સ્થિત છે અને કારણરૂપે નાશ પામતી નથી. આ બંનેથી પર જે છે તે જ આગળના શ્લોકનો ઉત્તમ પુરુષ છે.

રામાનુજાચાર્ય (વિશિષ્ટાદ્વૈત) તેને જીવોના સંદર્ભમાં વાંચે છે. તેમના મતે ક્ષર પુરુષ એ બદ્ધ જીવો છે જે જડ પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલા છે — તેથી જ તેમને ‘સર્વાણિ ભૂતાનિ’ કહ્યા, કારણ કે દેહ સાથે એક થઈને તેઓ ‘ભૂત’ કહેવાય છે. અક્ષર પુરુષ મુક્ત જીવ છે, જે પ્રકૃતિના સંસર્ગથી છૂટીને પોતાના અવિકારી સ્વરૂપમાં સ્થિત છે, તેથી કૂટસ્થ છે. મધ્વાચાર્ય (દ્વૈત)ની વ્યાખ્યા વળી જુદી છે: ક્ષર એટલે બ્રહ્માથી લઈને સર્વ જીવો જેમનાં શરીર નાશવંત છે, અને અક્ષર એટલે શ્રી લક્ષ્મીજી — પ્રકૃતિનાં અધિષ્ઠાત્રી, નિત્યમુક્ત, જેમનું દિવ્ય સ્વરૂપ કદી નાશ પામતું નથી.

આ જુદી જુદી વ્યાખ્યાઓ વચ્ચે પણ એક સહિયારો તંતુ છે: સૃષ્ટિમાં એક પરિવર્તનશીલ સ્તર છે અને એક અપરિવર્તનશીલ સ્તર, અને ભગવાન બંનેથી પર છે. આ વિવેચન ૧૩.૧-૨ના ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ અને ૭.૪-૫ની અપરા-પરા પ્રકૃતિ સાથે પણ મેળ ખાય છે. સાધક માટે પહેલું પગલું એ ઓળખવાનું છે કે જે કંઈ બદલાય છે — શરીર, પરિસ્થિતિ, સંબંધો — તે ક્ષર છે, અને તેની સાથેની પોતાની ઓળખ ઢીલી કરવાની છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૫માં ભગવાને પોતાને સૌના હૃદયમાં સ્થિત અને વેદો દ્વારા જાણવા યોગ્ય કહ્યા. હવે તે વેદ્ય તત્ત્વને સ્પષ્ટ કરવા તેઓ ક્ષર અને અક્ષર બે પુરુષોનો પરિચય આપે છે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ આ બંનેથી ભિન્ન ઉત્તમ પુરુષ, પરમાત્માનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં જે બદલાય છે તેને બદલાનારું જ જાણીએ અને તેના પર આપણી શાંતિ ન ટકાવીએ. અપરિવર્તનશીલ તત્ત્વ તરફ દૃષ્ટિ રાખવાથી ફેરફારો વચ્ચે પણ મન સ્થિર રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ક્ષર પુરુષ: નાશવંત, પરિવર્તનશીલ સત્તા — સર્વ ભૂતો
અક્ષર પુરુષ: અવિનાશી, અવિકારી સત્તા
કૂટસ્થ: એરણની જેમ અચળ, પરિવર્તનથી અપ્રભાવિત