શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 18

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yasmātkṣaramatīto.ahamakṣarādapi cottamaḥ .
ato.asmi loke vedeca prathitaḥ puruṣottamaḥ ॥

અર્થ

કારણ કે હું ક્ષરથી પર છું અને અક્ષરથી પણ શ્રેષ્ઠ છું, તેથી લોકમાં અને વેદમાં હું ‘પુરુષોત્તમ’ નામે પ્રસિદ્ધ છું.

શબ્દાર્થ

यस्मात् – કારણ કે
क्षरम् – ક્ષર (નાશવંત)થી
अतीतः – પર, અતીત
अहम् – હું
अक्षरात् – અક્ષરથી
अपि – પણ
च – અને
उत्तमः – શ્રેષ્ઠ
अतः – તેથી
अस्मि – છું
लोके – લોકમાં, સ્મૃતિ-પુરાણ વગેરેમાં
वेदे – વેદમાં
च – અને
प्रथितः – પ્રસિદ્ધ
पुरुषोत्तमः – પુરુષોમાં ઉત્તમ, પરમ પુરુષ

અન્વય

यस्मात् अहम् क्षरम् अतीतः अक्षरात् अपि च उत्तमः, अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः (इति) प्रथितः अस्मि ।

સમજૂતી

આગળના શ્લોકમાં ઉત્તમ પુરુષનું વર્ણન ત્રીજા પુરુષ રૂપે થયું હતું. હવે ભગવાન પોતે પ્રગટ કરે છે — એ ઉત્તમ પુરુષ ‘હું’ છું. ગીતાની આ એક અત્યંત મહત્ત્વની ક્ષણ છે, કારણ કે અહીં અર્જુનના સારથિ, સખા અને ગુરુ પોતાને એ પરમ તત્ત્વ તરીકે જાહેર કરે છે જેને વેદો શોધે છે. ‘પુરુષોત્તમ’ શબ્દનો અર્થ જ છે — ક્ષર અને અક્ષર બંને પુરુષોથી ઉત્તમ.

ભગવાન બે જુદા શબ્દો વાપરે છે: ક્ષરથી ‘અતીત’ અને અક્ષરથી ‘ઉત્તમ’. ક્ષરથી તેઓ માત્ર શ્રેષ્ઠ નહીં, પણ સર્વથા પર છે — પરિવર્તન તેમને સ્પર્શતું જ નથી. અક્ષર પણ અવિનાશી છે, છતાં ભગવાન તેનાથી ઉત્તમ છે. શંકરાચાર્ય મુજબ ભગવાન સંસારવૃક્ષરૂપ ક્ષરથી અતીત છે અને તેના બીજરૂપ માયાશક્તિ અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન પ્રકૃતિયુક્ત બદ્ધ જીવથી પર છે અને પ્રકૃતિથી મુક્ત જીવથી પણ ઉપર, કારણ કે મુક્ત જીવનું સ્વરૂપ, સ્થિતિ અને આનંદ પણ ભગવાન પર આશ્રિત છે. મધ્વાચાર્યના મતે ભગવાન વિષ્ણુ નાશવંત દેહવાળા જીવોથી અતીત અને નિત્યમુક્ત લક્ષ્મીજીથી પણ ઉત્તમ છે.

‘લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ’ — લોકનો અર્થ શંકરાચાર્ય સ્મૃતિ, પુરાણ વગેરે કરે છે, અને વેદનો અર્થ શ્રુતિ. છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં ‘ઉત્તમ પુરુષ’ શબ્દ આવે છે, અને પુરાણ-ઇતિહાસમાં ભગવાન વિષ્ણુનું આ નામ અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે. આમ આ નામ માત્ર શ્રીકૃષ્ણે પોતે આપેલું વિશેષણ નથી, પણ શાસ્ત્રપરંપરાથી પ્રમાણિત છે.

આ શ્લોકથી ભક્તનો ભગવાન સાથેનો સંબંધ વધુ ઊંડો બને છે. જેને તે સખા માનીને પુકારે છે, તે જ સૃષ્ટિથી પર પરમ તત્ત્વ છે; અને જે સૃષ્ટિથી પર છે, તે જ સારથિ બનીને નજીક આવી બેઠા છે.

સંદર્ભ

શ્લોક ૧૬-૧૭માં ક્ષર, અક્ષર અને ઉત્તમ પુરુષનું વિવેચન થયું. અહીં ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે એ ઉત્તમ પુરુષ પોતે જ છે, અને તેથી ‘પુરુષોત્તમ’ કહેવાય છે — આના પરથી જ અધ્યાયનું નામ પડ્યું. આગળના શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે તેમને આ રૂપે જાણનારને શું ફળ મળે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર આપણી સૌથી નજીક પણ છે અને સૌથી પર પણ. તેમના પરમ સ્વરૂપનું સ્મરણ આપણને નમ્ર બનાવે છે, અને તેમની નિકટતાનું સ્મરણ આપણને નિર્ભય બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પુરુષોત્તમ: ક્ષર અને અક્ષર બંનેથી ઉત્તમ પરમ પુરુષ
અતીત: સર્વથા પર, અસ્પૃષ્ટ
પ્રથિત: પ્રસિદ્ધ, શાસ્ત્રોમાં જાહેર