ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 14

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

santuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ .
mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ॥

અર્થ

જે સદા સંતુષ્ટ છે, યોગી છે, સંયતચિત્ત છે, દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે અને જેણે મન-બુદ્ધિ મને અર્પણ કરી દીધાં છે — એવો મારો ભક્ત મને પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

  • सन्तुष्टः – સંતુષ્ટ
  • सततम् – સતત
  • योगी – યોગી
  • यतात्मा – યતાત્મા, સંયમી
  • दृढनिश्चयः – દૃઢ નિશ્ચયવાળો
  • मयि अर्पितमनोबुद्धिः – મારામાં મન-બુદ્ધિ અર્પિત કરેલો
  • यः मद्भक्तः – જે મારો ભક્ત છે
  • सः – તે
  • मे प्रियः – મને પ્રિય છે

અન્વય

यः सततं सन्तुष्टः, योगी, यतात्मा, दृढनिश्चयः, मयि अर्पितमनोबुद्धिः मद्भक्तः (अस्ति), सः मे प्रियः ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં શરૂ થયેલું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે, અને કેન્દ્રીય વાક્ય આવે છે — ‘મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ’. પહેલા શ્લોકમાં ચારિત્ર્યના ગુણો હતા, આ શ્લોકમાં આંતરિક અવસ્થાના ગુણો છે.

પહેલો છે ‘સન્તુષ્ટઃ સતતમ્’ — જે દરેક સમયે સંતુષ્ટ છે. આ સંતોષ ઇચ્છાઓ પૂરી થવાથી નહીં, પણ ઇચ્છાઓ પ્રત્યેની ભૂખ ઘટી જવાથી આવે છે. જેને ભગવાન મળી ગયા તે જે મળે તેમાં તૃપ્ત રહે છે. બીજો છે ‘યોગી’ — ભગવાન સાથે જોડાયેલો. ત્રીજો, ‘યતાત્મા’ — જેણે મન અને ઇન્દ્રિયો વશ કર્યાં છે. ચોથો, ‘દૃઢનિશ્ચયઃ’ — જેનો નિશ્ચય અડગ છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર આ નિશ્ચય તત્ત્વનો છે: પરમાત્મા વિશે એવો દૃઢ બોધ કે કોઈ તર્ક તેને ડગાવી ન શકે. રામાનુજ તેને ભગવાનની પ્રાપ્તિના માર્ગમાં અડગ નિશ્ચય કહે છે.

અંતે સૌથી ઊંડો ગુણ આવે છે: ‘મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિઃ’ — મન અને બુદ્ધિ બંને મને અર્પિત. આ એ જ વાત છે જે 12.8માં કહી હતી. આમ જે ભક્તે પહેલાં સાધનાનાં સોપાનો ચડ્યાં હતાં તે હવે ભગવાનને પ્રિય ગુણોથી શોભિત છે.

‘પ્રિય’ શબ્દનો અર્થ માત્ર ‘માનીતો’ નથી; એ ભગવાન અને ભક્ત વચ્ચેનો પરસ્પર પ્રેમનો સંબંધ છે. આ જ પ્રેમને કારણે ભક્તને આ બધા ગુણો સ્વાભાવિક રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. ભગવાન એમ નથી કહેતા કે ગુણો પહેલાં આવે અને પ્રેમ પછી; તેઓ કહે છે કે પ્રેમ સાથે ગુણો પણ ખીલે છે.

સંદર્ભ

12.13માં ભક્તના ચારિત્ર્ય-ગુણોની યાદી શરૂ થઈ હતી, જે અહીં ‘સ મે પ્રિયઃ’ પર પૂરી થાય છે. આગલા ત્રણ શ્લોકો (12.15–17)માં ભગવાન પ્રિય ભક્તનાં વધુ લક્ષણો બતાવે છે.

જીવન-બોધ

સાચો સંતોષ ઇચ્છાઓ પૂરી કરવાથી નહીં, ઇચ્છાઓની પકડ ઘટવાથી આવે છે. મન અને બુદ્ધિને રોજ એક જ ઊંચા લક્ષ્ય પ્રત્યે અર્પણ કરવાનો અભ્યાસ જીવનને સ્થિર અને પ્રસન્ન બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

सन्तुष्ट
જે મળે તેમાં તૃપ્ત, લાલસાથી મુક્ત
दृढनिश्चय
જેનો નિશ્ચય તત્ત્વ વિશે અડગ છે
मद्भक्त
મારો ભક્ત; ભગવાન સાથે અનન્ય પ્રેમ કરનાર
प्रिय
ભગવાનને પ્રિય — ભક્તનું સર્વોચ્ચ ગૌરવ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક