ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 17

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati .
śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ ॥

અર્થ

જે ન હરખાય છે, ન દ્વેષ કરે છે, ન શોક કરે છે, ન ઇચ્છા કરે છે અને શુભ-અશુભનો ત્યાગી છે — એવો ભક્તિમાન પુરુષ મને પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

  • यः – જે
  • न हृष्यति – હરખાતો નથી
  • न द्वेष्टि – દ્વેષ કરતો નથી
  • न शोचति – શોક કરતો નથી
  • न काङ्क्षति – ઇચ્છા કરતો નથી
  • शुभाशुभपरित्यागी – શુભ-અશુભનો ત્યાગી
  • भक्तिमान् – ભક્તિમાન
  • सः मे प्रियः – તે મને પ્રિય છે

અન્વય

यः न हृष्यति, न द्वेष्टि, न शोचति, न काङ्क्षति, शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् (अस्ति), सः मे प्रियः ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ચાર ક્રિયાઓનો નિષેધ છે — ન હર્ષ, ન દ્વેષ, ન શોક, ન આકાંક્ષા — અને અંતે એક વ્યાપક ત્યાગ, ‘શુભાશુભપરિત્યાગી’. આ ચારને મનની ચાર મુખ્ય પ્રતિક્રિયાઓ તરીકે જોઈ શકાય, જે આપણા સુખ-દુઃખના આખા ચક્રને ચલાવે છે.

શંકરાચાર્ય તેમને આ રીતે સમજાવે છે: પ્રિય વસ્તુની પ્રાપ્તિ પર જે ઉછાળ ઊઠે તે ‘હર્ષ’; અપ્રિયની પ્રાપ્તિ પર જે કચવાટ ઊઠે તે ‘દ્વેષ’; પ્રિયના વિયોગ પર જે પીડા થાય તે ‘શોક’; અને અપ્રાપ્ત પ્રિયની જે ચાહ ઊઠે તે ‘આકાંક્ષા’. આ ચારથી માણસ સુખ-દુઃખના હીંચકે ઝૂલતો રહે છે. જે ભક્ત આ ચારમાં વહેતો નથી તે જાણે પૂરની વચ્ચે ઊભો ખડક છે.

‘શુભાશુભપરિત્યાગી’નો અર્થ છે શુભ અને અશુભ — પુણ્ય અને પાપ, બંનેનાં ફળની આસક્તિથી પર. ભક્ત અશુભને ત્યજે જ છે, પણ શુભથી પણ બંધાયેલો રહેતો નથી, કારણ કે શુભ કર્મોનો અહંકાર કે તેમના ફળની લાલસા પણ બંધન બની શકે. શંકરાચાર્ય અનુસાર ભક્ત શુભ-અશુભ કર્મોના ફળભોગથી ઉપર ઊઠી જાય છે. રામાનુજ અનુસાર તેના માટે પુણ્ય-પાપ બંનેનું બંધન નાશ પામે છે.

આ બધાની સાથે ભગવાન ‘ભક્તિમાન્’ શબ્દ મૂકે છે — એટલે આ બધો ત્યાગ સૂકો વૈરાગ્ય નથી. તેનું મૂળ ભક્તિ છે, અને ભક્તિનો આધાર પ્રેમ. તે ચારે પ્રતિક્રિયાઓથી એટલા માટે ઉપર છે કે તેનું મન કોઈ બીજા રસમાં તૃપ્ત છે.

આ શ્લોકથી સમજાય છે કે ભક્તિનું પરિણામ લાગણીઓનું દમન નહીં, પણ લાગણીઓ પરનું પ્રભુત્વ છે. ભક્ત સંવેદનશીલ છે, પણ અસ્થિર નથી.

સંદર્ભ

12.15–16માં પ્રિય ભક્તનો લોક-વ્યવહાર, વિકારોથી મુક્તિ અને અન્ય ગુણો બતાવાયા. અહીં ચાર પ્રતિક્રિયાઓથી મુક્તિનું વર્ણન છે, અને 12.18–19માં સમભાવનાં વધુ લક્ષણો આવશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે તમે આનંદ કે ક્રોધ, શોક કે ઇચ્છામાં વહેવા લાગો ત્યારે થોડું અટકીને જુઓ કે આ મોજું આવે-જાય છે. તેને સાક્ષીભાવે જોતાં શીખો; ભક્તિ સાથે આવતી સ્થિરતાની એ જ શરૂઆત છે.

મુખ્ય શબ્દો

शुभाशुभपरित्यागी
પુણ્ય-પાપ બંનેનાં ફળની આસક્તિથી પર
भक्तिमान्
જેનામાં ભગવાન પ્રત્યે સાચી ભક્તિ છે
काङ्क्षा
અપ્રાપ્તની ચાહ
शोक
પ્રાપ્તની હાનિ પર દુઃખ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક