ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 16

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ .
sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ॥

અર્થ

જે અપેક્ષારહિત, શુદ્ધ, દક્ષ, ઉદાસીન, વ્યથારહિત અને સર્વ આરંભોનો ત્યાગી છે — એવો મારો ભક્ત મને પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

  • अनपेक्षः – અપેક્ષા-રહિત
  • शुचिः – શુચિ, પવિત્ર
  • दक्षः – દક્ષ, કુશળ
  • उदासीनः – ઉદાસીન, નિષ્પક્ષ
  • गतव्यथः – વ્યથા-રહિત
  • सर्वारम्भपरित्यागी – સર્વ આરંભોનો ત્યાગી
  • यः मद्भक्तः – જે મારો ભક્ત છે
  • सः मे प्रियः – તે મને પ્રિય છે

અન્વય

यः अनपेक्षः, शुचिः, दक्षः, उदासीनः, गतव्यथः, सर्वारम्भपरित्यागी मद्भक्तः (अस्ति), सः मे प्रियः ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં છ ગુણો છે, જેમાંથી દરેક કેટલીક ભ્રાંતિઓ દૂર કરે છે. રસપ્રદ વાત એ કે ‘ઉદાસીન’ અને ‘દક્ષ’ જેવા બે વિરુદ્ધ લાગતા ગુણો સાથે મૂકાયા છે.

પહેલો, ‘અનપેક્ષઃ’ — જેને સંસાર પાસેથી કોઈ અપેક્ષા નથી. શંકરાચાર્ય અનુસાર એ છે જે શરીર-નિર્વાહ માટે પણ કોઈ પાસેથી કંઈ અપેક્ષા રાખતો નથી, જે મળે તેમાં સંતુષ્ટ. બીજો, ‘શુચિઃ’ — બહારથી અને અંદરથી પવિત્ર. બાહ્ય શુદ્ધિ સ્વચ્છતા અને સદાચારથી થાય છે, આંતરિક શુદ્ધિ રાગ-દ્વેષ અને છળ-કપટથી મુક્ત થવાથી. ત્રીજો, ‘દક્ષઃ’ — કુશળ, સજાગ, કર્તવ્યને યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય રીતે કરનાર. અહીં ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે ભક્તનું આળસુ કે નિષ્ક્રિય હોવું જરૂરી નથી; દક્ષતા પણ ભક્તિનું અંગ છે.

ચોથો, ‘ઉદાસીનઃ’ — જે રાગવશ કોઈ પક્ષમાં બંધાયેલો નથી; નિષ્પક્ષ અને તટસ્થ. ઉદાસીનનો અર્થ ઉદાસ નહીં, પણ પક્ષપાતથી પર હોવું છે. પાંચમો, ‘ગતવ્યથઃ’ — જેની વ્યથા ચાલી ગઈ છે, જે દુઃખોથી વિચલિત થતો નથી. અને છઠ્ઠો, ‘સર્વારમ્ભપરિત્યાગી’ — સર્વ આરંભોનો ત્યાગ. તેનો અર્થ એ નથી કે તે કંઈ કરતો નથી; શંકરાચાર્ય અનુસાર તે સકામ કર્મોનો, સ્વાર્થ-પ્રેરિત નવી યોજનાઓનો આરંભ કરતો નથી. રામાનુજ તેને ભગવાનથી વિમુખ કરનારાં કર્મોનો ત્યાગ ગણે છે.

આમ પ્રિય ભક્ત તે છે જે અંદરથી નિરપેક્ષ અને બહારથી કુશળ છે; જે સંસારમાં રહીને પણ તેના દાવાઓથી મુક્ત છે. આ કર્મયોગ અને ભક્તિનું સુંદર સંતુલન છે.

સંદર્ભ

12.15માં લોક-વ્યવહાર અને ચાર વિકારોથી મુક્તિ બતાવાઈ. આ શ્લોકમાં ભક્તના છ વધુ ગુણો છે; 12.17–19માં પ્રિય ભક્તનાં લક્ષણોની યાદી પૂરી થશે.

જીવન-બોધ

નિરપેક્ષતા અને કુશળતા સાથે ચાલી શકે છે. તમારા કર્તવ્યને પૂરી દક્ષતાથી કરો, પણ પરિણામ અને પ્રશંસાની અપેક્ષા ન રાખો; કર્મયોગી અને ભક્તની એ જ ઓળખ છે.

મુખ્ય શબ્દો

अनपेक्ष
કોઈ અપેક્ષા વિનાનો; જેને પોતાના માટે કંઈ જોઈતું નથી
दक्ष
કુશળ, સજાગ; કર્તવ્યને સમયસર અને કુશળતાથી કરનાર
उदासीन
પક્ષપાત-રહિત, કોઈ એક પક્ષથી બંધાયેલ નહીં
सर्वारम्भपरित्यागी
સ્વાર્થ-પ્રેરિત સર્વ આરંભો (કામનામૂલક કર્મો) ત્યજનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક