શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 18

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ .
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ ॥

અર્થ

(જે) શત્રુ અને મિત્રમાં સમ છે, તથા માન-અપમાનમાં સમ છે, ટાઢ-તડકા અને સુખ-દુઃખમાં સમ છે અને આસક્તિથી રહિત છે — (તે મને પ્રિય છે).

શબ્દાર્થ

समः – સમ
शत्रौ च मित्रे च – શત્રુ અને મિત્રમાં
तथा – તથા
मानापमानयोः – માન અને અપમાનમાં
शीतोष्णसुखदुःखेषु – ટાઢ-તડકો, સુખ-દુઃખમાં
सङ्गविवर्जितः – આસક્તિથી રહિત

અન્વય

(यः) शत्रौ च मित्रे च समः, तथा मानापमानयोः (समः), शीतोष्णसुखदुःखेषु समः, सङ्गविवर्जितः (अस्ति) — (सः मे प्रियः, 12.19)।

સમજૂતી

આ બે શ્લોકોમાંનો બીજો છે, 12.18 અને 12.19, જે પ્રિય ભક્તના ચિત્રને આગળ વધારે છે, અને તે દરેક દ્વંદ્વમાં સંતુલનની વાત કરે છે. “શત્રુ અને મિત્રમાં સમ, તથા માન અને અપમાનમાં, શીત અને ઉષ્ણમાં, સુખ અને દુઃખમાં સમ, આસક્તિથી રહિત.” ચાર જોડી નામ લઈને લીધી છે: શત્રુ અને મિત્ર, માન અને અપમાન, શીત અને ઉષ્ણ, સુખ અને દુઃખ. શબ્દ ‘સમ’ છે, સમાન રીતે સ્થિર, યાદીના આરંભે અને અંતે, અને ફરી ‘સઙ્ગવિવર્જિતઃ’, આસક્તિથી રહિત, સમતાના કારણ તરીકે.

જોડીઓ સામાજિકથી શારીરિક સુધી ચાલે છે. પહેલું, સંબંધો: આપણે શત્રુ અને મિત્ર સાથે કેવું વર્તીએ છીએ? ભક્ત બંને સાથે ન્યાય અને સદ્ભાવથી વર્તે છે, ન ભૂતકાળની ઇજાને વર્તમાન વર્તન નક્કી કરવા દે છે, ન મિત્રતાને નિર્ણય પર પડદો પાડવા દે છે. બીજું, પ્રતિષ્ઠા: પ્રશંસા અને નિંદામાં તેની આંતરિક સ્થિતિ ન ચડે છે ન પડે છે, કારણ કે તેનું મૂલ્ય બીજાના અભિપ્રાય પર ટકેલું નથી. ત્રીજું, વાતાવરણ: શીત અને ઉષ્ણ, એ શારીરિક સ્થિતિઓ જે ફરિયાદો જગાવે છે. ચોથું, હૃદયના સુખ અને દુઃખના અનુભવો.

ચાવી છે ‘સઙ્ગવિવર્જિતઃ’, આસક્તિથી રહિત. સમતા આંતરિક ઉથલપાથલ પર થોપેલી શાંતિ નથી. તે અનાસક્તિમાંથી વહે છે. આપણે ઠંડી કે અપમાનથી વિચલિત એટલા માટે થઈએ છીએ કે આપણે આરામ અને પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાયેલા છીએ. જ્યારે આસક્તિ ઢીલી થાય છે ત્યારે વિક્ષોભ ઘટે છે. ભક્ત ઋતુ અનુભવે છે, પણ તેનું નાટક બનાવતો નથી.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે સંન્યાસી એ છે જે શત્રુ અને મિત્ર, માન અને અપમાન, શીત અને ઉષ્ણ, સુખ અને દુઃખમાં સમ છે, અને કશામાં આસક્ત નથી, કારણ કે તેનામાં “મારા”નો ભાવ નથી. રામાનુજ ભાર મૂકે છે કે આ પ્રભુમાં સ્થિત ભક્તનાં ચિહ્નો છે, જે આ રીતે પ્રકૃતિના પરિવર્તનોથી અપ્રભાવિત છે. મધ્વાચાર્ય ઉમેરે છે કે આવી સમતા પ્રભુને બધું બનવાના કારણ તરીકે દૃઢતાથી જાણવાથી આવે છે.

એક કઠિન કાર્યાલયમાં કામ કરતા માણસની કલ્પના કરો. સવારે કોઈ સહકર્મી તેને અવગણે છે, બપોરે તેના કામની પ્રશંસા થાય છે, સાંજે એક સોદો તૂટી જાય છે, અને રાત્રે કોઈ મિત્ર તેને સાંત્વના આપે છે. જો તેનો મૂડ દરેક ઘટનાની પાછળ ચાલે, તો તે એક દિવસમાં અનેક મૂડ જીવી લે. શ્લોક બીજો રસ્તો બતાવે છે: દિવસની ઘટનાઓનો સામનો ધ્યાન અને ન્યાય સાથે પૂરેપૂરો કરાય છે, પણ આંતરિક કેન્દ્ર ટકી રહે છે. આ ઠંડાપણું નથી; ગરિમા છે.

શ્લોક 2.14 અને 2.15નું સ્મરણ કરાવે છે, જે કહે છે કે ઇન્દ્રિયોનો ઠંડી, ગરમી, સુખ અને દુઃખ સાથેનો સંપર્ક ક્ષણિક છે અને સહન કરવો જોઈએ, 2.38, જે લાભ-હાનિને સમાન ગણવા વિશે છે, અને 6.7, જે જિતેન્દ્રિય વિશે છે જે શીત-ઉષ્ણ, સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાનમાં શાંત છે. 12.19 મૌન, સંતોષ અને દૃઢ શ્રદ્ધાથી ચિત્ર પૂરું કરે છે.

સંદર્ભ

12.17માં ચાર પ્રતિક્રિયાઓથી મુક્તિ બતાવાઈ. અહીં ત્રણ યુગ્મોમાં સમતા અને તેનો આધાર — આસક્તિ-ત્યાગ — છે; વાક્ય આગલા શ્લોક (12.19)માં પૂરું થાય છે.

જીવન-બોધ

માન અને અપમાન, લાભ અને હાનિ આવતાં-જતાં રહેશે. તમારી શાંતિને તેમના પર નિર્ભર ન રાખો; આસક્તિને ધીમે ધીમે ઘટાડવાનો અભ્યાસ સમતાનું મૂળ છે.

મુખ્ય શબ્દો

सम: સમતા — રાગ-દ્વેષ રહિત સમભાવ
मानापमान: માન અને અપમાન
शीतोष्ण: ટાઢ-તડકો — દ્વંદ્વોનાં પ્રતીક
सङ्गविवर्जित: આસક્તિથી સંપૂર્ણ મુક્ત