શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 19

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tulyanindāstutirmaunī santuṣṭo yena kenacit .
aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ ॥

અર્થ

જેને નિંદા અને સ્તુતિ સમાન છે, જે મૌની છે, જે જે કંઈ મળે તેનાથી સંતુષ્ટ છે, જે અનિકેત અને સ્થિરબુદ્ધિ છે — એવો ભક્તિમાન પુરુષ મને પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

तुल्यनिन्दास्तुतिः – નિંદા-સ્તુતિમાં સમાન
मौनी – મૌની
सन्तुष्टः – સંતુષ્ટ
येन केनचित् – જે કોઈ વસ્તુથી
अनिकेतः – અનિકેત, નિવાસ-આસક્તિ રહિત
स्थिरमतिः – સ્થિર મતિવાળો
भक्तिमान् – ભક્તિમાન
नरः – મનુષ્ય
मे प्रियः – મને પ્રિય છે

અન્વય

(यः) तुल्यनिन्दास्तुतिः, मौनी, येन केनचित् सन्तुष्टः, अनिकेतः, स्थिरमतिः भक्तिमान् नरः, सः मे प्रियः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આગલા શ્લોક સાથે મળીને વાક્યને પૂરું કરે છે, અને ‘મે પ્રિયો નરઃ’ પર સમાપ્ત થાય છે. તેમાં સમતાનાં વધુ રૂપો ઉમેરાય છે: નિંદા-સ્તુતિની સમાનતા, મૌન, કોઈ પણ વસ્તુથી સંતોષ, ગૃહાસક્તિથી રહિત હોવું અને સ્થિર બુદ્ધિ.

‘તુલ્યનિન્દાસ્તુતિઃ’ એ છે જેને બીજાનાં પ્રશંસા અને નિંદાના શબ્દો સમાન લાગે. અહીં આગલા શ્લોકના માન-અપમાનની વાત આગળ વધે છે: માન-અપમાન વ્યવહારના સ્તરે છે અને નિંદા-સ્તુતિ વાણીના સ્તરે. બંને પ્રત્યે સમ રહેવાનો અર્થ એ કે અંદરની શાંતિ લોકોની જીભ પર ટકેલી નથી. ‘મૌની’નો અર્થ માત્ર ચૂપ રહેવું નહીં; શંકરાચાર્ય અનુસાર વાણીનો સંયમ અને મનનું મનન. જે વ્યર્થ બોલતો નથી અને અંદર ભગવાનનું મનન કરતો રહે છે તે જ સાચો મૌની છે.

‘યેન કેનચિત્સન્તુષ્ટઃ’ — જે મળે તેનાથી સંતુષ્ટ. ભોજન, વસ્ત્ર, સ્થાન, જે પણ જેવું મળે તેમાં તે પ્રસન્ન છે. આ ઉદાસીન થવું નથી; આ કૃતજ્ઞતા અને આંતરિક પૂર્ણતા છે. ‘અનિકેતઃ’ — જેનું કોઈ નિશ્ચિત ઘર નથી. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ સંન્યાસી તરીકે લે છે, જેનો કોઈ નિયત નિવાસ નથી. રામાનુજ તેને ગૃહાસક્તિથી રહિત કહે છે. ગૃહસ્થ પણ અનિકેત હોઈ શકે, જો ઘરમાં રહીને પણ તે ઘરનો બંદી ન હોય.

અંતે ‘સ્થિરમતિઃ’ — સ્થિર બુદ્ધિ, જે તત્ત્વમાં ટકેલી છે. આ એ જ સ્થિતપ્રજ્ઞની ઝલક છે જેનું વર્ણન બીજા અધ્યાયમાં આવ્યું હતું. જ્યારે આ બધા ગુણો એકસાથે આવી જાય ત્યારે તે ‘ભક્તિમાન્’ પુરુષ બને છે.

આમ ભગવાને તેરથી ઓગણીસ સુધી જે ચિત્ર દોર્યું તેનો સાર એ છે કે ભક્તિ માત્ર ભાવુકતા નથી; તે ચારિત્ર્ય, શાંતિ, સંતોષ અને સમતામાં પ્રગટ થાય છે.

સંદર્ભ

12.18માં સમતાના ત્રણ યુગ્મો અને આસક્તિ-ત્યાગ બતાવાયાં હતાં. અહીં એ જ વાક્ય નિંદા-સ્તુતિ, મૌન, સંતોષ, અનિકેતતા અને સ્થિર બુદ્ધિ પર પૂરું થાય છે. અંતિમ શ્લોક (12.20) આ સમગ્ર અમૃત-ઉપદેશની મહિમા બતાવે છે.

જીવન-બોધ

ઓછું બોલવું, જે મળે તેમાં સંતોષ રાખવો અને ઘર-વસ્તુઓ સાથે અતિ ચોંટેલા ન રહેવું, આ સરળ અભ્યાસો છે જેનાથી મન સ્થિર બને છે. જે તેમનું નિયમિત પાલન કરે છે તેની ભક્તિ શબ્દોથી નહીં, જીવનથી પ્રગટ થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

मौनी: વાણીનો સંયમ અને મનન; વ્યર્થ ન બોલનાર
येन केनचित् सन्तुष्ट: જે મળે તેમાં સંતોષ
अनिकेत: જેનું કોઈ નિશ્ચિત ઘર/સ્થાન-આસક્તિ નથી
स्थिरमति: સ્થિર બુદ્ધિ; જેનું ચિત્ત તત્ત્વમાં ટકેલું છે