કારતક માસ (દામોદર માસ)

ભગવાન દામોદરને સમર્પિત પવિત્ર માસ, જેમાં દીપદાન, દામોદરાષ્ટકનો પાઠ અને અંતે તુલસી વિવાહ થાય છે.

વૈષ્ણવ પરંપરામાં કારતક માસને વર્ષનો સૌથી પવિત્ર મહિનો માનવામાં આવે છે અને તેને "દામોદર માસ" પણ કહે છે. શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધમાં કથા છે કે એક દિવસ બાળ કૃષ્ણે દહીંની મટકી ફોડી નાખી અને માખણ વાંદરાઓને વહેંચવા લાગ્યા. યશોદા મૈયા તેમને શિક્ષા કરવા ઉખળ (ખાંડણિયા) સાથે બાંધવા લાગ્યાં, પણ દરેક વખતે દોરડું બે આંગળ ટૂંકું પડતું. અંતે માતાનો પરિશ્રમ અને પ્રેમ જોઈને ભગવાન પોતે જ બંધાઈ ગયા. ઉદર પર દામ (દોરડા)થી બંધાયેલા હોવાથી તેઓ "દામોદર" કહેવાયા. ઉખળ ખેંચતાં ખેંચતાં તેમણે બે યમલાર્જુન વૃક્ષોને પાડી દીધાં અને શાપને કારણે તેમાં બંધાયેલા કુબેરના પુત્રો નલકૂબર અને મણિગ્રીવને મુક્ત કર્યા. આ લીલા બતાવે છે કે અનંત ભગવાન પણ ફક્ત પ્રેમથી જ બંધાય છે.

આ માસ સામાન્ય રીતે ઑક્ટોબર-નવેમ્બરમાં આવે છે. ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં તે આસો પૂનમ પછી શરૂ થઈને કારતક પૂનમે પૂરો થાય છે, જ્યારે ગુજરાતના અમાંત પંચાંગમાં કારતક માસ દિવાળીના બીજા દિવસથી શરૂ થાય છે. વૈષ્ણવ ભક્તો સામાન્ય રીતે શરદ પૂનમથી કારતક પૂનમ સુધી દામોદર વ્રત રાખે છે.

આખા મહિના દરમિયાન દરરોજ સાંજે ભગવાન સમક્ષ ઘીનો દીવો અર્પણ કરવામાં આવે છે, જેને દીપદાન કહે છે. દીપદાન સાથે પદ્મ પુરાણના નામે પ્રચલિત "દામોદરાષ્ટક"નું ગાન થાય છે, જેમાં યશોદા મૈયાએ બાંધેલા બાળ કૃષ્ણની સ્તુતિ છે. ભક્તો વહેલી સવારે નદી કે સરોવરમાં સ્નાન કરે છે, તુલસીની સેવા કરે છે, જપ-કીર્તન વધારે છે અને ઘણા લોકો આ મહિના માટે અમુક ખાદ્યપદાર્થોનો ત્યાગ કરે છે. આ સમયમાં વૃંદાવન, મથુરા અને જગન્નાથ પુરીમાં વિશેષ ભીડ રહે છે.

કારતક સુદ અગિયારસને પ્રબોધિની અથવા દેવઊઠી એકાદશી કહે છે. માન્યતા છે કે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાતુર્માસની યોગનિદ્રામાંથી જાગે છે અને લગ્ન જેવાં શુભ કાર્યો ફરી શરૂ થાય છે. આ સમયે, સ્થાનિક પરંપરા પ્રમાણે અગિયારસથી કારતક પૂનમ સુધીમાં, તુલસી વિવાહ યોજાય છે, જેમાં તુલસીજીનાં લગ્ન શાલિગ્રામ અથવા ભગવાન વિષ્ણુના સ્વરૂપ સાથે સંપૂર્ણ વિધિ અને મંગળગીતો સાથે કરાવવામાં આવે છે.

Tithi

કારતક માસ; પ્રબોધિની (દેવઊઠી) એકાદશી કારતક સુદ અગિયારસે

Month

October–November

Places

Vrindavan, Mathura, Puri, Dwarka, Dakor

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10; Damodarashtakam (Padma Purana)