ઉદ્ધવ ગીતા

શ્રીમદ્ ભાગવતના એકાદશ સ્કંધમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પ્રિય સખા ઉદ્ધવજીને આપેલો અંતિમ ઉપદેશ.

જ્યારે યદુવંશના ઉપસંહાર અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના સ્વધામ ગમનનો સમય નજીક આવ્યો, ત્યારે તેમના પરમ ભક્ત અને સખા ઉદ્ધવજી ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગયા. તેમણે પ્રાર્થના કરી કે પ્રભુ તેમને પણ સાથે લઈ જાય. ત્યારે ભગવાને તેમને જે ગહન ઉપદેશ આપ્યો, તે શ્રીમદ્ ભાગવતના એકાદશ સ્કંધમાં, આશરે સાતમાથી ઓગણત્રીસમા અધ્યાય સુધી, વર્ણવાયેલો છે. તેને "ઉદ્ધવ ગીતા" કહેવાય છે, અને તેના એક ભાગને "હંસ ગીતા" પણ કહે છે.

આ ઉપદેશની શરૂઆતમાં ભગવાન એક અવધૂતની કથા કહે છે, જેણે રાજા યદુને જણાવ્યું કે તેણે પ્રકૃતિમાંથી ચોવીસ ગુરુ બનાવ્યા છે. પૃથ્વી પાસેથી ક્ષમા, વાયુ પાસેથી અનાસક્તિ, આકાશ પાસેથી સર્વવ્યાપકતા, જળ પાસેથી નિર્મળતા, તેમ જ અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય પાસેથી પણ તેણે શિક્ષણ લીધું. કબૂતર, અજગર, સમુદ્ર, ફૂદું, મધમાખી, હાથી, મધ ઉતારનાર, હરણ, માછલી, પિંગલા નામની સ્ત્રી, કુરર પક્ષી, બાળક, કુમારી કન્યા, બાણ બનાવનાર, સાપ, કરોળિયો અને ભમરી પણ તેના ગુરુ બન્યા. પરંપરામાં આ અવધૂતને ભગવાન દત્તાત્રેય માનવામાં આવે છે. સંદેશ એ છે કે જાગૃત મન માટે આખું જગત જ શિક્ષક છે.

ત્યાર પછી ભગવાન ભક્તિનો મહિમા સમજાવે છે: તપ, યોગ કે વિદ્યા કરતાં પણ તેમને પ્રેમભરી ભક્તિ વધુ પ્રિય છે. તેઓ સાચો વૈરાગ્ય, ઇન્દ્રિયોનો સંયમ, સત્સંગ અને વિવિધ સાધનાઓ સમજાવે છે, અને શીખવે છે કે દરેક જીવમાં ભગવાનને જોવા એ જ સૌથી ઊંચી સાધના છે.

ઉપદેશ પૂરો થતાં ભગવાને ઉદ્ધવજીને બદરિકાશ્રમ જઈને સાધના કરવાની આજ્ઞા આપી. ઉદ્ધવજીએ પ્રભુની ચરણપાદુકા માથે ધારણ કરી અને આજ્ઞાનું પાલન કર્યું.

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 11 (approx. ch. 7–29)