જયદેવ રચિત ગીતગોવિંદ

બારમી સદીમાં કવિ જયદેવે રચેલું સંસ્કૃત કાવ્ય ગીતગોવિંદ, જે શ્રી જગન્નાથ મંદિરની પરંપરા, ભક્તિ સંગીત અને શાસ્ત્રીય નૃત્યનું અભિન્ન અંગ છે.

ગીતગોવિંદ સંસ્કૃતનું અત્યંત મધુર ગેય કાવ્ય છે, જેની રચના બારમી સદીમાં ભક્ત કવિ જયદેવે કરી હતી. લોકપ્રિય પરંપરા મુજબ જયદેવ ઓડિશામાં પુરી પાસેના કેંદુલી ગામના વતની હતા, જ્યારે બીજી પરંપરા તેમને બંગાળના કેંદુલી સાથે જોડે છે. તેમનાં પત્ની પદ્માવતી શ્રી જગન્નાથની સેવામાં સમર્પિત નૃત્યાંગના તરીકે યાદ કરાય છે.

આ કાવ્ય બાર સર્ગોમાં છે અને તેમાં ચોવીસ ગીતો છે, જેને "અષ્ટપદી" કહેવાય છે, કારણ કે મોટા ભાગનાં ગીતોમાં આઠ પદ હોય છે. દરેક ગીત માટે રાગ અને તાલનો નિર્દેશ આપ્યો છે, તેથી તે શરૂઆતથી જ ગાવા માટે રચાયેલો ગ્રંથ છે. તેનો વિષય શ્રી રાધા અને શ્રીકૃષ્ણનો દિવ્ય પ્રેમ છે, જેને ભક્તો જીવાત્મા અને પરમાત્માના મિલનની ઝંખનાનું પ્રતીક માને છે.

પહેલા સર્ગમાં પ્રસિદ્ધ "દશાવતાર સ્તોત્ર" આવે છે, જેમાં મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નૃસિંહ, વામન, પરશુરામ, રામ, બલરામ, બુદ્ધ અને કલ્કિ, આ દસ અવતારોનું વંદન છે, અને દરેક પદ "જય જગદીશ હરે"થી પૂરું થાય છે. અહીં બધા અવતારોને શ્રીકૃષ્ણનાં જ સ્વરૂપો માનવામાં આવ્યા છે.

પુરીના શ્રી જગન્નાથ મંદિરમાં સદીઓથી ગીતગોવિંદનું ગાન સેવાનો ભાગ રહ્યું છે, અને ઓડિસી નૃત્યની પરંપરામાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. ભરતનાટ્યમ, કથકલી તેમ જ કર્ણાટક અને હિંદુસ્તાની સંગીતમાં પણ અષ્ટપદીઓ ગવાય છે અને રજૂ થાય છે. ચૈતન્ય મહાપ્રભુ સહિત અનેક સંતોએ તેનો ખૂબ પ્રેમથી આસ્વાદ લીધો. આજે પણ તે ભક્તિ, સંગીત અને કલાનો અમૂલ્ય સંગમ છે.

Source

Jayadeva, Gita Govinda

Cantos

12

Ashtapadis

24