અનુગીતા

મહાભારતના આશ્વમેધિક પર્વમાં, યુદ્ધ પછી અર્જુનની વિનંતીથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે આપેલો ફરીથી ઉપદેશ.

કુરુક્ષેત્રનું યુદ્ધ પૂરું થયા પછી અને યુધિષ્ઠિરના રાજ્યાભિષેક પછી એક દિવસ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન ઇન્દ્રપ્રસ્થની સુંદર સભામાં સાથે બેઠા હતા. ત્યારે અર્જુને નમ્રતાથી કહ્યું કે યુદ્ધ પહેલાં પ્રભુએ જે જ્ઞાન આપ્યું હતું, તે મનની ચંચળતાને કારણે તેમને બરાબર યાદ રહ્યું નથી, કૃપા કરીને તે ફરીથી સંભળાવો. આ પ્રસંગ મહાભારતના આશ્વમેધિક પર્વમાં આવે છે, અને આ ઉપદેશને "અનુગીતા" કહેવાય છે, એટલે કે ગીતા પછી આવતી ગીતા.

શ્રીકૃષ્ણે થોડો ખેદ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે અર્જુને એ જ્ઞાનને સાચવી રાખ્યું નહીં. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે તે સમયે તેઓ યોગયુક્ત અવસ્થામાં હતા અને હવે બરાબર એ જ શબ્દો ફરી કહી શકે તેમ નથી. તેમ છતાં, અર્જુન પર કૃપા કરીને તેમણે એ જ સાર પ્રાચીન કથાઓ દ્વારા ફરીથી સમજાવ્યો.

અનુગીતામાં એક સિદ્ધ મહાત્મા અને કશ્યપ ઋષિનો સંવાદ, એક બ્રાહ્મણ અને તેમનાં પત્નીનો સંવાદ, તથા ગુરુ અને શિષ્યનો સંવાદ આવે છે. તેમાં આત્માનું સ્વરૂપ, જન્મ અને મૃત્યુનું ચક્ર, કર્મનું ફળ, મન અને ઇન્દ્રિયોનો સંયમ, ત્રણ ગુણો અને મોક્ષનાં સાધનો સમજાવવામાં આવ્યાં છે.

અનુગીતા ભગવદ્ ગીતા જેટલી પ્રસિદ્ધ નથી, પણ વિદ્વાનો તેને ગીતાના જ્ઞાનની પૂરક માને છે. તેનો એક સુંદર સંદેશ એ પણ છે કે આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ફક્ત એક વાર સાંભળી લેવું પૂરતું નથી, તેને વારંવાર સ્મરણ અને અભ્યાસથી જીવનમાં ઉતારવું પડે છે.

Source

Mahabharata, Ashvamedhika Parva