હરિવંશ અને વિષ્ણુ પુરાણ

મહાભારતનું પરિશિષ્ટ હરિવંશ અને વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત સાથે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જીવનના મુખ્ય પ્રાચીન સ્રોત છે.

મહાભારતમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું વર્ણન મુખ્યત્વે પાંડવોના મિત્ર અને માર્ગદર્શક તરીકે છે. તેમના બાળપણ અને વ્રજની લીલાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન ત્યાં મળતું નથી. આ ખોટ હરિવંશ પૂરી કરે છે, જેને મહાભારતનું "ખિલ" એટલે કે પરિશિષ્ટ માનવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ તે પણ વૈશંપાયને રાજા જનમેજયને સંભળાવેલી કથાનો ભાગ છે.

હરિવંશના ત્રણ ભાગ માનવામાં આવે છે: હરિવંશ પર્વ, વિષ્ણુ પર્વ અને ભવિષ્ય પર્વ. હરિવંશ પર્વમાં સૃષ્ટિ અને યદુવંશ સહિતના રાજવંશોનું વર્ણન છે. વિષ્ણુ પર્વમાં શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ, ગોકુળ અને વૃંદાવનની લીલાઓ, કંસનો અંત, મથુરાથી દ્વારકા જવું અને દ્વારકાના જીવનનું વર્ણન છે. ભવિષ્ય પર્વમાં આગળના સમય અને અન્ય કથાઓનો ઉલ્લેખ છે. શ્રીકૃષ્ણના જીવનનું આ સૌથી પ્રાચીન ક્રમબદ્ધ વર્ણનોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.

વિષ્ણુ પુરાણ અઢાર મહાપુરાણોમાંનું એક મુખ્ય પુરાણ છે. તેમાં મહર્ષિ પરાશર પોતાના શિષ્ય મૈત્રેયને કથા સંભળાવે છે. તે છ અંશોમાં વહેંચાયેલું છે, જેમાં સૃષ્ટિ, ભગવાન વિષ્ણુનો મહિમા, ધ્રુવ અને પ્રહ્લાદની કથાઓ, લોકોનું વર્ણન, રાજવંશો અને કળિયુગનું વર્ણન છે. તેનો પાંચમો અંશ સંપૂર્ણપણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જીવનને સમર્પિત છે.

ભાગવત, હરિવંશ અને વિષ્ણુ પુરાણની કથાઓમાં મૂળ ઘટનાઓ સરખી છે, પણ ક્યાંક ક્યાંક વિગતો અને ક્રમમાં તફાવત જોવા મળે છે. ભક્તો આ બધા ગ્રંથોને એકબીજાના પૂરક માને છે, જે સાથે મળીને શ્રીકૃષ્ણના દિવ્ય ચરિત્રનું સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરે છે.

Source

Harivamsha; Vishnu Purana, Amsha 5