રુક્મિણીજી અને અષ્ટ પટરાણીઓ

લક્ષ્મીસ્વરૂપા રુક્મિણીજી, સત્યભામા, જાંબવતી અને દ્વારકાધીશની અષ્ટ પટરાણીઓ.

દ્વારકામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની આઠ મુખ્ય રાણીઓ "અષ્ટ ભાર્યા" કે અષ્ટ પટરાણીઓ તરીકે ઓળખાય છે: રુક્મિણી, સત્યભામા, જાંબવતી, કાલિંદી, મિત્રવિંદા, નાગ્નજિતી (સત્યા), ભદ્રા અને લક્ષ્મણા.

તેમાં પ્રથમ રુક્મિણીજી છે, જેમને સ્વયં દેવી લક્ષ્મીનો અવતાર માનવામાં આવે છે. તેઓ વિદર્ભના રાજા ભીષ્મકનાં પુત્રી હતાં અને બાળપણથી જ શ્રીકૃષ્ણના ગુણો સાંભળીને તેમને જ પતિ માની ચૂક્યાં હતાં. તેમના ભાઈ રુક્મી તેમનાં લગ્ન શિશુપાલ સાથે કરાવવા માગતા હતા. ત્યારે રુક્મિણીજીએ એક બ્રાહ્મણ દ્વારા શ્રીકૃષ્ણને પત્ર મોકલ્યો. લગ્ન પહેલાં શ્રીકૃષ્ણ દેવી અંબિકાના મંદિરેથી તેમને પોતાના રથમાં લઈ ગયા અને વિરોધી રાજાઓને પરાજિત કર્યા. પરંપરા અનુસાર તેમનાં લગ્ન ગુજરાતના માધવપુરમાં થયાં, જ્યાં આજે પણ આ પ્રસંગનો મેળો ભરાય છે.

સત્યભામાજી રાજા સત્રાજિતનાં પુત્રી હતાં. સ્યમંતક મણિના પ્રસંગમાં શ્રીકૃષ્ણ પર મુકાયેલો ખોટો આરોપ દૂર થયા પછી તેમનાં લગ્ન થયાં. આ જ મણિની શોધમાં શ્રીકૃષ્ણનું ઋક્ષરાજ જાંબવાન સાથે યુદ્ધ થયું, જેમણે અંતે ભગવાનને ઓળખીને પોતાની પુત્રી જાંબવતી તેમને અર્પણ કરી. સત્યભામાજી નરકાસુર સામેના યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણની સાથે ગયાં હતાં. કાલિંદી સૂર્યદેવનાં પુત્રી હતાં, જેમણે શ્રીકૃષ્ણને પામવા તપ કર્યું. મિત્રવિંદા અવંતીનાં રાજકુમારી હતાં, નાગ્નજિતી કોસલના રાજા નગ્નજિતનાં પુત્રી હતાં, જેમને પામવા શ્રીકૃષ્ણે સાત બળવાન બળદોને એકસાથે વશ કર્યા, ભદ્રા કૈકયનાં રાજકુમારી હતાં, અને લક્ષ્મણા મદ્રનાં રાજકુમારી હતાં, જેમના સ્વયંવરમાં શ્રીકૃષ્ણે મત્સ્યવેધ કર્યો.

પ્રચલિત પરંપરામાં "તુલાભાર"ની કથા પ્રસિદ્ધ છે: જ્યારે સત્યભામાજીનાં બધાં સોનાનાં ઘરેણાં પણ શ્રીકૃષ્ણની બરાબર ન તોળાયાં, ત્યારે રુક્મિણીજીએ પ્રેમથી એક તુલસીપત્ર મૂક્યું અને ત્રાજવું સરખું થઈ ગયું. આ કથા બતાવે છે કે ભગવાન ધનથી નહીં, ભક્તિથી તોળાય છે.

Relation

પટરાણીઓ

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10, ch. 52–58