અર્જુન: સખા અને શિષ્ય

નર-નારાયણની જોડીમાં નર, શ્રીકૃષ્ણના પ્રિય સખા અર્જુન, જેમને કુરુક્ષેત્રમાં ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ મળ્યો.

અર્જુન પાંડવોમાં ત્રીજા હતા, માતા કુંતી અને દેવરાજ ઇન્દ્રના પુત્ર. કુંતીજી વસુદેવજીનાં બહેન હતાં, તેથી અર્જુન શ્રીકૃષ્ણના ફોઈના દીકરા પણ હતા. પરંતુ તેમનો સંબંધ સગપણથી ઘણો ઊંડો હતો. મહાભારત પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન પ્રાચીન ઋષિ નારાયણ અને નર છે, જેઓ બદરિકાશ્રમમાં તપ કરતા હતા અને ધર્મના રક્ષણ માટે સાથે અવતર્યા.

બંનેની મિત્રતા અનેક પ્રસંગોમાં દેખાય છે. ખાંડવ વનના પ્રસંગમાં તેઓ સાથે હતા. શ્રીકૃષ્ણનાં બહેન સુભદ્રાનાં લગ્ન અર્જુન સાથે થયાં, જેમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનનો સાથ આપ્યો. યુદ્ધ પહેલાં જ્યારે અર્જુન અને દુર્યોધન બંને મદદ માગવા આવ્યા, ત્યારે અર્જુને શ્રીકૃષ્ણની વિશાળ નારાયણી સેનાને બદલે નિઃશસ્ત્ર શ્રીકૃષ્ણને જ પસંદ કર્યા. આથી શ્રીકૃષ્ણ તેમના સારથિ બન્યા અને "પાર્થસારથિ" કહેવાયા.

કુરુક્ષેત્રમાં પોતાના જ સ્વજનોને સામે ઊભેલા જોઈને અર્જુન મોહ અને શોકથી ભરાઈ ગયા અને ધનુષ્ય નીચે મૂકી દીધું. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેમને ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો. ગીતા (4.3)માં ભગવાન કહે છે કે આ પુરાતન યોગ હું તને એટલા માટે કહું છું કે તું મારો ભક્ત અને સખા છે. અગિયારમા અધ્યાયમાં વિશ્વરૂપનાં દર્શન કર્યા પછી અર્જુને ક્ષમા માગી કે મિત્ર માનીને તેમણે અજાણતાં ભગવાનને "હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા" કહ્યા હતા. અઢારમા અધ્યાયમાં ભગવાન તેમને અત્યંત પ્રિય કહે છે, અને અંતે અર્જુન કહે છે, "નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા... કરિષ્યે વચનં તવ" — મારો મોહ નાશ પામ્યો છે, હું આપની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ.

અર્જુન શીખવે છે કે સાચો મિત્ર અને શિષ્ય એ જ છે, જે પોતાના સંશયો ભગવાન સમક્ષ ખુલ્લા મૂકી દે અને પછી પૂર્ણ વિશ્વાસથી તેમનું શરણ લે.

Relation

સખા, ફોઈના દીકરા અને શિષ્ય

Source

Mahabharata; Bhagavad Gita 4.3, 11.41–42, 18.64–73