ગીત ગોવિંદ — દશાવતાર સ્તોત્ર (જયદેવ)
કવિ જયદેવ (12મી સદી)ના ગીત ગોવિંદની પ્રથમ અષ્ટપદી — "કેશવ ધૃત... જય જગદીશ હરે", દસ અવતારોની વંદના.
મૂળ પાઠ
प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम् ।
विहितवहित्रचरित्रमखेदम् ॥
केशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे ॥ १ ॥
क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे ।
धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे ॥
केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ॥ २ ॥
वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना ।
शशिनि कलङ्ककलेव निमग्ना ॥
केशव धृतसूकररूप जय जगदीश हरे ॥ ३ ॥
तव करकमलवरे नखमद्भुतशृङ्गम् ।
दलितहिरण्यकशिपुतनुभृङ्गम् ॥
केशव धृतनरहरिरूप जय जगदीश हरे ॥ ४ ॥
छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन ।
पदनखनीरजनितजनपावन ॥
केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे ॥ ५ ॥
क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापम् ।
स्नपयसि पयसि शमितभवतापम् ॥
केशव धृतभृगुपतिरूप जय जगदीश हरे ॥ ६ ॥
वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयम् ।
दशमुखमौलिबलिं रमणीयम् ॥
केशव धृतरामशरीर जय जगदीश हरे ॥ ७ ॥
वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् ।
हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् ॥
केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे ॥ ८ ॥
निन्दसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातम् ।
सदयहृदयदर्शितपशुघातम् ॥
केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे ॥ ९ ॥
म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम् ।
धूमकेतुमिव किमपि करालम् ॥
केशव धृतकल्किशरीर जय जगदीश हरे ॥ १० ॥
श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुदारम् ।
शृणु सुखदं शुभदं भवसारम् ॥
केशव धृतदशविधरूप जय जगदीश हरे ॥ ११ ॥
રચયિતા: Jayadeva (12th century), Gita Govinda, canto 1, ashtapadi 1
ગીત ગોવિંદ ઓડિશાના કવિ જયદેવની સંસ્કૃત રચના છે, જે આજે પણ પુરીના જગન્નાથ મંદિરની સેવા, ઓડિસી નૃત્ય અને ભજન-પરંપરામાં ગવાય છે. તેની શરૂઆતમાં આ દશાવતાર સ્તોત્ર આવે છે, જેમાં દરેક અવતારને "કેશવ"નું જ સ્વરૂપ કહ્યું છે.
ભાવાર્થ (ટૂંકમાં): હે કેશવ! પ્રલયના જળમાં મત્સ્ય બનીને તમે વેદોની રક્ષા કરી; કાચબો બનીને પીઠ પર પૃથ્વી ધારણ કરી; વરાહ બનીને દાંત પર પૃથ્વી ઉપાડી; નરસિંહ બનીને નખથી હિરણ્યકશિપુને ચીરી નાખ્યો; વામન બનીને બલિને છેતર્યો અને ચરણ-નખના જળ (ગંગા)થી લોકોને પવિત્ર કર્યા.
પરશુરામ બનીને જગતને પાપથી મુક્ત કર્યું; રામ બનીને રાવણનાં દસ માથાં દિશાઓને ભેટ આપ્યાં; બલરામ બનીને હળ ધારણ કર્યું; બુદ્ધ બનીને કરુણાથી પશુ-હિંસાની નિંદા કરી; અને કલ્કિ બનીને કળિયુગના અંતે દુષ્ટોના નાશ માટે તલવાર ઉપાડશો.
ધ્યાન આપો કે જયદેવની આ યાદીમાં બલરામ અને બુદ્ધ બંને છે અને શ્રીકૃષ્ણ એ "કેશવ" છે જે આ દસેય રૂપ ધારણ કરે છે. છેલ્લા પદમાં જયદેવ કહે છે કે આ મંગળ અને સુખ આપનારું ગીત સંસારનો સાર છે.
- Author
- Jayadeva (12th century), Gita Govinda, canto 1, ashtapadi 1