ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતાર

અવતાર એટલે શું, ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું વચન "યદા યદા હિ ધર્મસ્ય", દસ અવતારોની યાદી અને તેમાં શ્રીકૃષ્ણનું વિશેષ સ્થાન.

"અવતાર" શબ્દ સંસ્કૃત "અવતૃ" ધાતુ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે "નીચે ઊતરવું". અવતાર એટલે પરમેશ્વરનું આ સંસારમાં ઊતરી આવવું. સામાન્ય જીવ પોતાનાં કર્મોના બંધનને કારણે જન્મ લે છે, પરંતુ ભગવાન પોતાની ઇચ્છા અને કરુણાથી, સમયની જરૂરિયાત પ્રમાણે કોઈ રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થાય છે.

ભગવદ્ ગીતા (4.7–4.8)માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતે અર્જુનને અવતારનું પ્રયોજન સમજાવે છે: "યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભારત। અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્યહમ્॥" એટલે કે હે ભારત, જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે અને અધર્મ વધે છે, ત્યારે ત્યારે હું પોતાને પ્રગટ કરું છું. "પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્। ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સમ્ભવામિ યુગે યુગે॥" એટલે કે સજ્જનોના રક્ષણ માટે, દુષ્ટોના વિનાશ માટે અને ધર્મની ફરી સ્થાપના માટે હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.

શાસ્ત્રોમાં ભગવાન વિષ્ણુના અસંખ્ય અવતારોનું વર્ણન છે, પરંતુ તેમાંથી દસ અવતારો ખાસ કરીને "દશાવતાર" તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે: મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નૃસિંહ, વામન, પરશુરામ, શ્રીરામ, શ્રીકૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ, જેઓ કળિયુગના અંતે આવવાના છે. ભક્તો આ ક્રમમાં એક સુંદર યાત્રા જુએ છે: જળથી સ્થળ તરફ, પશુરૂપથી માનવરૂપ તરફ અને યોદ્ધાથી ઉપદેશક તરફ.

આ યાદીમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું સ્થાન વિશેષ છે. શ્રીમદ્ ભાગવત (1.3.28) અનેક અવતારોનું વર્ણન કર્યા પછી જાહેર કરે છે: "એતે ચાંશકલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્તુ ભગવાન્ સ્વયમ્". એટલે કે આ બધા અવતારો પરમપુરુષના અંશ કે કળા છે, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ તો સ્વયં ભગવાન છે.

આ કારણે જુદી જુદી પરંપરાઓમાં દશાવતારની યાદી એકસરખી નથી. અનેક યાદીઓમાં શ્રીકૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામજીને આઠમા અવતાર ગણવામાં આવે છે, અને શ્રીકૃષ્ણને દસમાંના એક અવતાર નહીં પણ સર્વ અવતારોના મૂળ સ્રોત માનવામાં આવે છે. કેટલીક બીજી યાદીઓમાં, જેમ કે જયદેવના ગીતગોવિંદના દશાવતાર સ્તોત્રમાં, બુદ્ધનું નામ આવે છે અને શ્રીકૃષ્ણની સ્તુતિ એવા ભગવાન તરીકે કરવામાં આવી છે, જેઓ પોતે આ દસેય રૂપો ધારણ કરે છે. આજે સૌથી વધુ પ્રચલિત ક્રમમાં શ્રીકૃષ્ણ આઠમા અને બુદ્ધ નવમા અવતાર છે. આ બધી શ્રદ્ધાથી માનવામાં આવતી જુદી જુદી પરંપરાઓ છે; આ વેબસાઇટ સૌથી જાણીતા ક્રમને અનુસરે છે અને બધી પરંપરાઓનો આદર કરે છે.

યાદી ગમે તે હોય, સંદેશ એક જ છે: ભગવાન ક્યારેય આ સંસારને છોડી દેતા નથી. જ્યારે પણ સારપ સંકટમાં હોય છે, ત્યારે તેઓ અવશ્ય પધારે છે.

Source

Bhagavad Gita 4.7–4.8; Shrimad Bhagavatam 1.3.28; Jayadeva, Gita Govinda